Turkiye Klinikleri J Health Sci. 2019;4(2):198-204 198 Akdeniz Diyetinin Kognitif Fonksiyonlar Üzerine Etkileri ÖÖZZEETT Dünya nüfusunun gittikçe yaşlanmasına bağlı olarak demans ve Alzheimer hastalığı gibi kog- nitif fonksiyonların azalmasıyla ilişkili hastalıkların sıklığı yükselmekte ve bu hastalıklara sahip ki- şilerin bakımı, ekonomik ve sosyal yükü artırmaktadır. Günümüzde bu hastalıkların oluşmasını geciktirmek veya prognozunu yavaşlatmak için preklinik aşamalarda alınacak tedbirler önem ka- zanmaktadır. Bu hastalıkların etiyolojisi tam olarak bilinmemekle beraber kabul gören, kesinleşmiş risk faktörleri; yaş, kadın cinsiyet ve aile öyküsüdür. Kognitif fonksiyonlarda azalma çeşitli vaskü- ler risk faktörleriyle ilişkilidir, buradan yola çıkılarak beslenmenin rolünü araştırmaya yönelik bir- çok çalışma yapılmıştır. Özellikle hastalığın önlenmesinde ya da başlamasının ertelenmesinde diyet önemli bir faktördür. Bu çalışmada, Akdeniz diyetine uyumun kognitif fonksiyonlardaki gerile- meyi geciktirmeye ya da önlemeye yönelik etkilerinin araştırılması amaçlanmıştır. Akdeniz diye- tinin kognitif fonksiyonlardaki azalmaya bağlı hastalıklarda ve bunlardan kaynaklanan ölümlerde azalma sağladığı görülmüştür. Akdeniz diyeti özel bir diyet modeli olmayıp, Akdeniz’e kıyısı olan ülkelerin geleneksel beslenme biçimidir. Bu beslenme biçimi yüksek meyve-sebze, tahıl ve kuru- baklagil ile düşük doymuş yağ, kırmızı et ve et ürünleri, orta düzeyde balık ve alkol (özellikle şarap), düşük-orta düzeyde süt ürünleri tüketimi ile karakterize, çoklu besin ögesi alımı sağlayan en sağ- lıklı beslenme modellerindendir. Akdeniz diyeti bileşenlerinin sağlığı koruyucu etkisine dair tutarlı kanıtlar mevcuttur ve bu durum besin ögelerinin interaktif ve sinerjik kombinasyonlarından kay- naklanmaktadır. Bu açıdan sağlık üzerine etkisinin değerlendirilmesi için tek bir besin ögesinin et- kisi yerine, besinlerin bir arada tüketildiğindeki etkileri değerlendirilmelidir. Son yıllarda birçok araştırmada, Akdeniz diyetine uyumun kognitif fonksiyonlarda gerilemeyi azalttığı gösterilse de net sonuçların ortaya konulması gerekmektedir. AAnnaahhttaarr KKeelliimmeelleerr:: Akdeniz diyeti; kognitif disfonksiyon; demans; alzheimer hastalığı AABBSSTTRRAACCTT Due to the aging of the world population, the incidence of diseases related to the de- cline of cognitive functions, such as dementia and Alzheimer's disease, is rising and the care of peo- ple with these diseases increases the economic and social burden. Nowadays, measures to be taken in preclinical stages are gaining importance in order to delay the development of these diseases or to slow down the prognosis. Although the etiology of these diseases is not known, accepted risk fac- tors are; age, female gender and family history. Decreases in cognitive function are related to var- ious vascular risk factors, and many studies have been conducted to investigate the role of nutrition from there. Diet is an important factor, especially when the disease is prevented or delayed. The aim of the present review is to investigate the effects of adaptation to the Mediterranean diet on delay- ing or preventing regression in cognitive functions. The Mediterranean diet is not a special diet model, but a traditional diet of countries that are coastal to the Mediterranean Sea. This type of diet is characterized by high fruit, vegetables, grain and legumes and low saturated fat, red meat and meat products, moderate fish and alcohol (especially wine), low to moderate dairy consumption, one of the most healthy eating patterns that provide multiple nutrient intake. There is consistent evi- dence of the health protective effect of the components of the Mediterranean diet and this is due to the interactive and synergistic combinations of nutrients. Although many studies in recent years have shown that adjusting to the Mediterranean diet reduces the risk of regression in cognitive functions, it is necessary to establish clear results. KKeeyywwoorrddss:: Mediterranean diet; cognitive dysfunction; dementia; alzheimer's disease Hayrunisa İÇENa, Simay FERELİa, İzel Aycan BAŞOĞLUa, Fatma Esra GÜNEŞa aBeslenme ve Diyetetik Bölümü, Marmara Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi, İstanbul, TÜRKİYE Re ce i ved: 09.04.2018 Received in revised form: 08.06.2018 Ac cep ted: 08.06.2018 Available online: 11.07.2019 Cor res pon den ce: İzel Aycan BAŞOĞLU Marmara Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi, Beslenme ve Diyetetik Bölümü, İstanbul, TÜRKİYE/TURKEY dyt.aycanbasoglu@hotmail.com Bu çalışma, 1. Uluslararası Sağlık Bilimleri Kongresi (29 Haziran-1 Temmuz 2017, Aydın)’nde poster olarak sunulmuştur. Cop yright © 2019 by Tür ki ye Kli nik le ri DERLEME DOI: 10.5336/healthsci.2018-60552 https://orcid.org/0000-0003-1693-63754 https://orcid.org/0000-0003-1199-31943 https://orcid.org/0000-0002-7962-26242 https://orcid.org/0000-0001-8083-82141 aşlanmaya bağlı olarak hafıza, öğrenme, yönlendirme, dil, anlama, yargı gibi günlük yaşamı etkileyebilecek bilişsel yetenekler bozulmakta, demans ve Alzheimer hastalığı gibi kognitif fonksiyonlarla ilişkili hastalıklar artmakta- dır.1 Dünya nüfusunun gittikçe yaşlanması nedeni ile bu hastalıkların sıklığı yükselmekte ve hasta ba- kımı ekonomik-sosyal yükü ağırlaştırmaktadır.2 Demans, bilişsel durum ve fonksiyonel yete- neklerin zayıflamasıyla ortaya çıkan ve hastalarda davranışsal ve psikiyatrik bozukluklara yol açan klinik bir durumdur. Demansın tanımlayıcı özel- likleri, bilişsel ve işlevsel yetenekteki ilerleyici ge- rilemeler, hastalık süreci boyunca ortaya çıkan zorlayıcı davranışsal semptomlardır. Bununla bir- likte hafıza, düşünme, yönelme, anlama, hesap- lama, öğrenme, kapasite ve muhakeme gibi çeşitli kortikal fonksiyon bozuklukları ile karakterizedir. Demansın değiştirilemeyen risk faktörleri yaş, cin- siyet ve etnik kökendir. Bu hastalıkların etiyoloji- sinde bulunan diğer risk faktörleri ise hiper- tansiyon, diabetes mellitus, hiperlipidemi, hiperti- roidizm, depresyon tanısı olup; çevresel faktörler içerisinde yer alan beslenme ile ilişkili yüksek yağ alımı, düşük fiziksel aktivite ve kullanımı da bu risk faktörleri içerisinde sayılmaktadır.1,3 2010 yılında, dünya çapında 35,6 milyon kişiye demans teşhisi konulmuştur ve bu sayının 2050 yılına kadar 1,25 milyara ulaşması ve dünya nüfusunun %22’sini oluşturması beklenmektedir.4 Ekonomik Kalkınma ve İşbirliği Örgütü’nün 2012 raporuna göre, ülke- mizde altmış yaş ve üzeri nüfusta demans preva- lansı %3,2’dir. Türkiye Avrupa ülkeleri arasında demans prevalansının en düşük olduğu ülkedir.5 İs- tanbul’da yapılan kesitsel bir araştırmada, 70 yaş üstü bireylerde demans prevalansı %20 olarak bu- lunmuştur.6 Ülkemizde doğumda beklenen yaşam süresinin artması ile birlikte bu oranın giderek ar- tacağı tahmin edilmektedir.7 Demansın birçok alt grubu bulunmaktadır. Bunlar; Alzheimer hastalığı, vasküler demans, Lewy cisimcikli demans, frontotemporal demans, Huntington’s hastalığı, Parkinson hastalığı, alkolle ilişkili demans (Wernicke-Korsakoff sendromu), Creutzfeldt-Jakob hastalığına bağlı demans ve çok değişkenli demanstır.8 Çeşitli demans türleri içinde en yaygın olanı, hastaların %60-70’ini oluşturan Alzehimer hastalığıdır.9 Alzheimer hastalığı; hafıza ve çeşitli bilişsel fonksiyon kayıplarının eşlik ettiği, ilerleyici tipte nörodejeneratif bir hastalıktır. Hafıza, düşünme ve davranış problemlerine yol açan hastalık yavaş iler- lemekte ve hastalığın seyri zaman içinde kötüleş- mektedir. Hasta günlük aktivitelerini yerine getiremez hâle gelmekte, hastalığın son dönemi ölümle sonuçlanabilmektedir.10 Alzheimer hastalı- ğının primer tıbbi tedavisi semptomları azaltmaya yöneliktir. Sekonder tedavide ise hastalığın ilerle- mesi ile ortaya çıkan hastanın yaşam kalitesini et- kileyen depresyon gibi semptomların azaltılması hedeflenmektedir.11 Amerika Birleşik Devletleri (ABD)’nde 65 yaş ve üzeri her 10 kişiden birinde Alzheimer hastalığı, Alzheimer hastalığından sonra ise en çok vasküler demans görülmektedir.12 Günümüzde farklı etnik köken, dini inanç ve kültürlere ait beslenme modellerinin populasyon- daki diyabet, ateroskleroz, hipertansiyon gibi kronik hastalıklar ile ilişkisini araştırmak için çalışmalar ya- pılmaktadır.12 Son zamanlarda bu hastalıklara de- mans ve Alzheimer hastalığı da eklenmiştir. Literatürde, beslenme ile Alzheimer hastalığı ara- sında ilişki olduğunu destekleyen veriler bulunmak- tadır.13 Farklı beslenme tarzları farklı besin ögeleri içerikleri nedeni ile kognitif fonksiyonlar, demans ve Alzheimer hastalığı üzerine çeşitli etkilere sa- hiptir. Alzheimer hastalığının başlamasını önlemek ve insidansını azaltmak için kanıtlanmış bir diyet değişikliği bulunmamasına rağmen, kardiyovaskü- ler fonksiyonları koruyan sağlıklı bir beslenme tar- zının Alzheimer hastalığının başlangıcını gecik- tirebileceği belirtilmektedir.14 Kardiyovasküler has- talıklar ve Alzheimer hastalığı gibi hastalıkların mortalite ve insidansının azalmasında rol oynayan çeşitli diyet modelleri bulunmaktadır. Bu diyet mo- dellerinden biri de Akdeniz diyetidir.15 Bu beslenme şekli genel olarak yüksek meyve- sebze, kurubaklagil, yağlı tohum ve kompleks kar- bonhidrat tüketimi, orta balık, kümes hayvanı ve süt ürünleri tüketimi, düşük yumurta, kırmızı et ve işlenmiş ürün tüketimi ile karakterizedir.16-19 Hayrunisa İÇEN ve ark. Turkiye Klinikleri J Health Sci. 2019;4(2):198-204 199 Bu çalışmada, Akdeniz diyetine uyumun de- mansı geciktirmeye ya da önlemeye yönelik etki- lerinin araştırılması amaçlanmıştır. AKDENİZ DİYETİ Günümüze kadar yapılmış çalışmalarda; sağlıklı yaşlanmada, demanstan korunmada, ateroksleroz, yüksek kan basıncı, diyabet, böbrek yetmezliği, kanser gibi çeşitli kronik hastalıklardan korunmada beslenmenin etkisi araştırılmıştır ve belirli bir diyet modeline uyumu değerlendiren diyet skorları oluş- turularak bu skorların ilişkili hastalıkların insidan- sına etkisi incelenmiştir.17,20 Bu amaçla yapılan birçok çalışmada, Akdeniz diyetinin en sağlıklı bes- lenme modellerinden biri olduğuna dikkat çekil- mektedir.17 Akdeniz beslenme tarzı, ilk kez 1950’li yıllardan 1960’lı yıllara kadar Avrupa’nın güne- yindeki ortalama yaşam süresi en uzun ve koroner kalp hastalığı, bazı kanserler ve diğer beslenme ile ilişkili kronik hastalık oranı en düşük olan yedi ül- keyi kapsayan bir araştırmada tanımlanmıştır.21 Akdeniz diyeti spesifik bir diyet değildir, ancak Akdeniz’e kıyısı olan ülkelerde yaşayan insanların geleneksel beslenme alışkanlıklarını ifade eden bir beslenme biçimidir ve diyet alışkanlıkları Akdeniz ülkeleri arasında oldukça çeşitlilik gösterebilmek- tedir.17 Akdeniz tarzı beslenme, Akdeniz’e kıyısı olan ülkelerde tüketim seviyelerine göre dokuz diyet bileşeni ile karakterizedir. Bu diyette yüksek miktarda sebze, kurubaklagil, meyve ve tahıl tüke- tilmektedir. Temel yağ kaynağı olarak doymamış yağ asitlerinden zengin zeytinyağı tercih edilmek- tedir. Balık tüketimi orta derecede; doymuş yağ asitleri, süt (çoğunlukla peynir veya yoğurt) ve et tüketimi ise düşüktür. Ayrıca; başta şarap olmak üzere, genellikle yemekler sırasında düzenli olarak ılımlı alkol tüketimi bulunmaktadır.22,23 Akdeniz diyeti omega-3 gibi tekli ve çoklu doymamış yağ asitleri, flavonoidler, vitaminler, mi- neraller ve diyet posası, arginin ve antioksidanlar da dâhil olmak üzere polifenollerden zengin biyo- aktif besin ögeleri ve fitokimyasallar içermekte- dir.24 Kesitsel ve prospektif çalışmalar, Akdeniz di- yetine uyumun daha yüksek olduğu populasyon- larda, kardiyovasküler hastalık ve Alzheimer has- talığı riskinin daha düşük olduğunu ortaya koy- maktadır.15,25-28 Sekiz kohortun değerlendirildiği bir meta-analizde; Akdeniz diyetine yüksek uyumun tüm mortalitede (%9), kardiyovasküler mortalitede (%9), kanser insidansında ve/veya mortalitesinde (%6), Parkinson ve Alzheimer hastalığının (%13) insidansında anlamlı azalma sağladığı bulunmuş- tur. Bu nedenle Akdeniz diyetinin dünya çapında kronik hastalıklarda düşük mortalite ve morbidite sağladığı için sağlıklı bir beslenme modeli olduğu düşünülmektedir.15 Akdeniz diyetini inceleyen müdahale çalışmalarında; kan basıncı, lipit profil- leri, insülin duyarlılığı, C-reaktif protein düzeyleri, oksidatif stres ve aterosklerozda iyileşme olduğu bildirilmiştir.29-32 Bununla birlikte, Akdeniz diyetinin kronik dejeneratif hastalıkların önlenmesinde yararlı an- tioksidan vitaminlerin, çoklu doymamış yağ asit- lerinin ve diğer besin öğelerinin optimal düzeyde alınmasını sağlayarak daha iyi bir sağlık durumu ve yaşam kalitesi ile ilişkili olduğu bulunmuştur.33 Çalışmalar, geleneksel Akdeniz diyetinde yer alan spesifik besin ve besin ögelerinin demans ya da kognitif gerilemeye karşı potansiyel bir koru- yucu etkisi olabileceğini göstermektedir. Ancak, besin ögesi veya besin diyetten ayrı düşünüldü- ğünde bu sonuçlar kesin değildir.34-36 Geleneksel tekli besin ya da besin ögesi yöntemleriyle karşı- laştırıldığında diyet model yaklaşımı birkaç neden- den dolayı daha avantajlıdır. Bunun nedeni, tek bir besin ögesi analizinin yapılmasının diyet bileşen- leri arasındaki önemli etkileşimleri (sinerjik veya antagonist etkileri) yok sayması ve daha da önem- lisi insanların günlük hayatlarında izole edilmiş tek bir besini tüketmemesidir.37 Farklı biyolojik meka- nizmalar, Akdeniz diyetinin besin ve besin ögeleri ile beyin sağlığı ilişkisini açıklamaya yardımcı ol- maktadır. Beslenmenin, özellikle de Akdeniz diye- tinin kardiyovasküler hastalar üzerindeki rolü iyi bilinmektedir ve Akdeniz diyetinin vasküler de- mansa veya Alzheimer hastalığının vasküler bile- şenlerine karşı koruyucu bir etkisi olabileceği düşünülmektedir.38-40 Bununla birlikte, oksidatif stres Alzheimer hastalığının patogenezinde rol oy- namaktadır. Akdeniz diyeti meyve ve sebzeleri Hayrunisa İÇEN ve ark. Turkiye Klinikleri J Health Sci. 2019;4(2):198-204 200 (E vitamini, C vitamini, karotenoidler, inflavono- idler aracılığıyla), zeytinyağını (tekli doymamış yağ asitleri ve tirozol, kafeik asit ve diğer fenolik bile- şikler aracılığıyla), balığı (n-3 çoklu doymamış yağ asitleri), şarabı (alkol aracılığıyla ve resveratrol gibi fenolik bileşikler aracılığıyla) yüksek miktarda içerdiğinden antioksidan özelliklere sahip bir bes- lenme şekli olarak kabul edilmektedir. Dolayısıyla bu beslenme tipinin kardiyometabolik risk faktör- lerini, kognitif gerilemeyi ve demansı azalttığı bi- linmektedir.33,41,42 İnflamasyonda Alzheimer hastalığının patoge- nezinde rol oynayan ve genel olarak Akdeniz diye- tine yüksek uyumla azalan bir diğer faktördür.43,44 AKDENİZ DİYETİ VE KOGNİTİF FONKSİYON BOZUKLUKLARI Akdeniz diyetinin kognitif fonksiyonlar üzerine et- kilerini araştırmak amacıyla birçok çalışma yapıl- mıştır. Kesitsel çalışmaların en büyük kısıtı beslenme alışkanlıklarının kognitif bozulma üze- rindeki etkisini değerlendirirken, sağlam bir hafıza gerektirmesidir. Bu çalışmalarda bir diğer kısıt ise ters nedenselliğin kontrol edilememesidir. Çünkü kötü beslenme hastalığın nedeni değil sonucu ola- bilmektedir. Bunlar göz önünde bulundurularak yapılan çalışmalar değerlendirilmelidir.45 Yaş ortalamasının 74 yıl olduğu prospektif bir çalışmada, günde ortalama üç porsiyon sebze tü- ketmenin kognitif gerilemeyi azalttığı saptanmış- tır. Günlük ortalama 2,4 porsiyon meyve tüketiminin ise bilişsel gerilemeyle ilişkisi buluna- mamıştır.46 İsveç’te yapılan 31 yıllık bir kohortta, orta yaşlardan itibaren orta ya da yüksek miktarda sebze-meyve tüketiminin demans ve Alzheimer hastalığı riskini azalttığı belirlenmiştir.47 Akdeniz diyetinde önemli bir yere sahip olan normal balık tüketiminin, ilerleyen yaşlarda hipo- kampus, prekuneus, posterior singulat ve orbital kortekste gri madde hacimlerinin kaybını engelle- diği gösterilmiştir. Bu sonuç; beyin yapısındaki de- ğişiklikler, Alzheimer hastalığı ve beyin sağlığı arasındaki ilişkinin daha iyi anlaşılması bakımın- dan önemlidir.48 Yian ve ark. tarafından yapılan bir kohort çalışmasında ise yüksek düzeyde balık, düşük düzeyde kırmızı et tüketiminin daha düşük düzeyde beyin atrofisiyle ilişkili olduğu bulunmuş- tur.49 Akdeniz diyetindeki yağ kaynaklarının öne- mini açıklayan bir çalışmada, katılımcılar üç gruba ayrılarak ilk gruba Akdeniz diyetine ek saf zeytin- yağı takviyesi, ikinci gruba Akdeniz diyeti ve yağlı tohum, üçüncü gruba ise düşük yağlı kontrol diyeti verilmiş ve altı yıl boyunca izlem altına alınarak bi- lişsel fonksiyonları değerlendirilmiştir. Sonuç ola- rak, Akdeniz diyeti ve saf zeytinyağı takviyesi alan grubun hafızada ve kognitif alanda daha iyi fonksi- yonlara sahip olduğu görülmüştür.50 Normal yaş- lanma sürecinde Akdeniz diyetinin içerdiği n-3 yağ asitlerinin kognitif fonksiyonlar üzerine etkisinin değerlendirildiği sistematik bir derlemede, diyet- teki n-3 yağ asitlerinin yaşa bağlı kognitif gerile- meyi yavaşlattığı bulunmuştur.51 Normal yaşlanma sürecinde Akdeniz diyetinin içerdiği n-3 yağ asitlerinin kognitif fonksiyonlar üzerine etkisinin değerlendirilmesi amacıyla yapı- lan, 24 çalışmanın incelendiği sistematik bir derle- mede, Akdeniz diyetinde bulunan n-3 yağ asit- lerinin yaşa bağlı kognitif gerilemeyi yavaşlattığı saptanmıştır.51 Kardiyovasküler hastalıklar açısından yüksek riske sahip bireylerle yürütülen bir çalışmada, Ak- deniz diyetindeki polifenolden zengin besinlerden zeytinyağı, kahve, ceviz ve şarabın daha iyi bilişsel fonksiyonla ilişkili olduğu belirlenmiştir.52 Alzheimer hastalığı ve kognitif fonksiyon ge- riliği olan bireylerin Akdeniz diyetine uyumları- nın düşük olduğu belirtilmektedir.27.53 ABD’de orta derecede bilişsel bozukluğu olan bireylerle yapılan çalışmada, Akdeniz diyet skoru ile kognitif bo- zulma riski arasında ters korelasyon gözlenmiştir.26 Aynı ülkede yapılan bir başka çalışmada, Akdeniz diyetine uyum skorundaki artışın kognitif bozulma insidansını anlamlı ölçüde azalttığı bulunmuştur.54 Ancak, Akdeniz diyetine uyum ile bilişsel perfor- manslar arasında anlamlı ilişki olmadığını belirten çalışmalar da mevcuttur. Katılımcıların beslenme alışkanlıklarının incelendiği 6-13 yıllık bir ko- hortta, Akdeniz diyetine uyum ile kognitif fonksi- yonlar arasında herhangi bir ilişki gözlenmediği Hayrunisa İÇEN ve ark. Turkiye Klinikleri J Health Sci. 2019;4(2):198-204 201 Hayrunisa İÇEN ve ark. Turkiye Klinikleri J Health Sci. 2019;4(2):198-204 202 belirtilmiştir.55 Benzer sonuçlara sahip, Fransa’da yapılmış bir çalışmada ise 65 yaş ve üzeri demansı olmayan 1.410 kişi dört yıl boyunca izlem altına alınarak Akdeniz diyetine uyumları ve bilişsel fonksiyonları değerlendirilmiştir. Çalışma sonlan- dırıldığında, demansı olmayan bireylerin daha yük- sek Akdeniz diyeti uyumuna sahip olmadıkları gözlenmiştir.25 SONUÇ Beynin yaşlanmasında, bilişsel fonksiyonların ge- rilemesinde ve bunlara bağlı olarak demans ve Alz- heimer hastalığında Akdeniz diyetinin koruyucu bir rolü olduğu öne sürülmektedir. Uzunlamasına, gözlemsel araştırmalarda elde edilen veriler genel- likle Akdeniz diyetinin kognitif gerilemeyi yavaş- lattığını gösterse de çalışma sonuçları tutarsızdır. Çünkü Akdeniz diyetine uyum ile kognitif geri- leme, demans ve Alzheimer hastalığı arasındaki ilişkiyi gösteren mekanizmalar yeteri kadar açıkla- namamıştır. Günümüzde Akdeniz diyetinin nöro- dejenerasyonu önleyen optimal bir diyet modeli olduğuna dair kesin bilimsel bir kanıt bulunma- maktadır. Yüksek güvenirliliğe sahip sonuçlar için çeşitli populasyonlarda, ortak metodolojiye sahip, büyük ölçekli çalışmaların yapılması gerekmekte- dir. Akdeniz diyetinin sağlık üzerine yararlı etki- lerinin maksimum düzeyde görülebilmesi için yaşam boyu sürdürülmesi gerekmektedir. Yapılan araştırmalarda, yalnızca Akdeniz diyeti, sosyal ve fiziksel aktivite, boş zaman faaliyetleri ve verimli dinlenme gibi faktörler de incelenmelidir. Bu fak- törler Akdeniz yaşam tarzı modelinde birbiriyle ilişkili parametrelerdir. Kognitif sağlık üzerine po- tansiyel etkileri olabileceği düşünülen daha kap- samlı müdahale stratejileri geliştirilmelidir. FFiinnaannssaall KKaayynnaakk Bu çalışma sırasında, yapılan araştırma konusu ile ilgili doğru- dan bağlantısı bulunan herhangi bir ilaç firmasından, tıbbi alet, gereç ve malzeme sağlayan ve/veya üreten bir firma veya her- hangi bir ticari firmadan, çalışmanın değerlendirme sürecinde, çalışma ile ilgili verilecek kararı olumsuz etkileyebilecek maddi ve/veya manevi herhangi bir destek alınmamıştır. ÇÇııkkaarr ÇÇaattıışşmmaassıı Bu çalışma ile ilgili olarak yazarların ve/veya aile bireylerinin çıkar çatışması potansiyeli olabilecek bilimsel ve tıbbi komite üyeliği veya üyeleri ile ilişkisi, danışmanlık, bilirkişilik, her- hangi bir firmada çalışma durumu, hissedarlık ve benzer du- rumları yoktur. YYaazzaarr KKaattkkııllaarrıı Bu çalışma hazırlanırken tüm yazarlar eşit katkı sağlamıştır. 1. Patterson C, Feightner J, Garcia A, MacKnight C. General risk factors for dementia: a sys- tematic evidence review. Alzheimers Dement. 2007;3(4):341-7. [Crossref] [PubMed] 2. Daviglus ML, Bell CC, Berrettini W, Bowen PE, Connolly ES Jr, Cox NJ, et al. National In- stitutes of Health State-of-The-Science Con- ference statement: preventing alzheimer disease and cognitive decline. Ann Intern Med. 2010;153(3):176-81. [Crossref] [PubMed] 3. Grand JH, Caspar S, Macdonald SW. Clinical features and multidisciplinary approaches to dementia care. J Multidiscip Healthc. 2011;4:125-47. [Crossref] [PubMed] [PMC] 4. Akdeniz M, Yaman A, Howe J, Yaman H. [Ma- nagement of Cognitive Problems of the Eld- erly in Primary Care]. STED 2011;19(2):3-7. 5. OECD 2012 Report Health at a Glance: Eu- rope 2012. Paris: OECD; 2012. p.44-5. 6. Gurvit H, Emre M, Tinaz S, Bilgic B, Hanagasi H, Sahin H, et al. The prevalence of dementia in an urban Turkish population. Am J Alzheimers Dis Other Demen. 2008;23(1):67- 76. [Crossref] [PubMed] 7. Özdemir Ü, Taşcı S. [Psychosocial problems and care in chronic diseases]. Erciyes Uni- versity Faculty of Health Sciences J. 2013;1(1):57-72. 8. Australian Government Department of Health And Ageing. Dementia: the caring experience: a guide for families and carers of people with dementia. Commonwealth of Australia. 2006;1-9. 9. Savaş S, Akçiçek F. [Comprehensive geriatric assessment]. Ege Tıp Dergisi. 2010;49(3) Ek/Supplement:19-30. 10. Huang Y, Mucke L. Alzheimer mechanisms and therapeutic strategies. Cell. 2012;148(6): 1204-22. [Crossref] [PubMed] [PMC] 11. World Health Organization (WHO). The ICD- 10 Classification of Mental and Behavioral Dis- orders: Clinical Descriptions and Diagnostic Guidelines. Geneva, Switzerland: World Health Organization; 1992. p.47. 12. Hebert LE, Weuve J, Scherr PA, Evans DA. Alzheimer disease in the United States (2010- 2050) estimated using the 2010 census. Neu- rology. 2013;80(19):1778-83. [Crossref] [PubMed] [PMC] 13. Scheltens P. Nutrition and dementia. Eur J Neurol. 2009;16 Suppl 1:1-22. [Crossref] [PubMed] 14. Mucke L. Neuroscience: Alzheimer’s disease. Nature. 2009;461(7266):895-7. [Crossref] [PubMed] 15. Sofi F, Cesari F, Abbate R, Gensini GF, Casini A. Adherence to Mediterranean diet and health status: meta-analysis. BMJ. 2008;337: a1344. [Crossref] [PubMed] [PMC] KAYNAKLAR https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2533524 https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/18786971 https://doi.org/10.1136/bmj.a1344 https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19829367 https://doi.org/10.1038/461895a https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19703212 https://doi.org/10.1111/j.1468-1331.2009.02734.x https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3719424 https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/23390181 https://doi.org/10.1212/WNL.0b013e31828726f5 https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3319071 https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/22424230 https://doi.org/10.1016/j.cell.2012.02.040 https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/18276959 https://doi.org/10.1177/1533317507310570 https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3104685 https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/21655340 https://doi.org/10.2147/JMDH.S17773 https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/20547888 https://doi.org/10.7326/0003-4819-153-3-201008030-00260 https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19595956 https://doi.org/10.1016/j.jalz.2007.07.001 Hayrunisa İÇEN ve ark. Turkiye Klinikleri J Health Sci. 2019;4(2):198-204 203 16. Swaminathan A, Jicha GA. Nutrition and pre- vention of Alzheimer’s dementia. Front Aging Neurosci. 2014;6:282. [Crossref] [PubMed] [PMC] 17. Sofi F. The Mediterranean diet revisited: evi- dence of its effectiveness grows. Curr Opin Cardiol. 2009;24(5):442-6. [Crossref] [PubMed] 18. Willett WC, Sacks F, Trichopoulou A, Drescher G, Ferro-Luzzi A, Helsing E, et al. Mediterranean diet pyramid: a cultural model for healthy eating. Am J Clin Nutr. 1995;61(6 Suppl):1402S-6S. [Crossref] [PubMed] 19. Davis C, Bryan J, Hodgson J, Murphy K. Def- inition of the Mediterranean diet; a literature review. Nutrients. 2015;7(11):9139-53. [Cross- ref] [PubMed] [PMC] 20. Stafstrom CE, Rho JM. The ketogenic diet as treatment paradigm for diverse neurological disorders. Front Pharmacol. 2012;3:59. [Crossref] [PubMed] [PMC] 21. Keys A, Menotti A, Karvonen MJ, Aravanis C, Blackburn H, Buzina R, et al. The diet and 15- year death rate in the seven countries study. Am J Epidemiol. 1986;124(6):903-15. [Cross- ref] [PubMed] 22. Bach-Faig A, Berry EM, Lairon D, Reguant J, Trichopoulou A, Dernini S, et al. Mediter- ranean diet pyramid today: science and cul- tural updates. Public Health Nutr. 2011;14(12A):2274-84. [Crossref] [PubMed] 23. Akgüllü Ç, Sırıken F, Eryılmaz U, Akdeniz M, Ömürlü İK, Pekcan G, et al. The relation be- tween compliance to the Mediterranean diet and the extensiveness of coronary artery dis- ease. Turk Kardiyol Dern Ars. 2015;43(4):340- 9. 24. Wade AT, Davis CR, Dyer KA, Hodgson JM, Woodman RJ, Keage HA, et al. A Mediter- ranean diet to improve cardiovascular and cognitive health: Protocol for a Randomised Controlled Intervention Study. Nutrients. 2017;9(2):1-29. [Crossref] [PubMed] [PMC] 25. Féart C, Samieri C, Rondeau V, Amieva H, Portet F, Dartigues JF, et al. Adherence to a Mediterranean diet, cognitive decline, and risk of dementia. JAMA. 2009;302(6):638-48. [Crossref] [PubMed] [PMC] 26. Scarmeas N, Stern Y, Mayeux R, Manly JJ, Schupf N, Luchsinger JA. Mediterranean diet and mild cognitive impairment. Arch Neurol. 2009;66(2):216-25. [Crossref] [PubMed] [PMC] 27. Scarmeas N, Stern Y, Tang MX, Mayeux R, Luchsinger JA. Mediterranean diet and risk for Alzheimer’s disease. Ann Neurol. 2006;59(6):912-21. [Crossref] [PubMed] [PMC] 28. Trichopoulou A, Costacou T, Bamia C, Tri- chopoulos D. Adherence to a Mediterranean diet and survival in a Greek population. N Engl J Med. 2003;348(26):2599-608. [Crossref] [PubMed] 29. Chrysohoou C, Panagiotakos DB, Pitsavos C, Das UN, Stefanadis C. Adherence to the Mediterranean diet attenuates inflammation and coagulation process in healthy adults: the ATTICA study. J Am Coll Cardiol. 2004;44(1):152-8. [Crossref] [PubMed] 30. Salas-Salvadó J, Garcia-Arellano A, Estruch R, Marquez-Sandoval F, Corella D, Fiol M, et al. Components of the Mediterranean-type food pattern and serum inflammatory markers among patients at high risk for cardiovascular disease. Eur J Clin Nutr. 2008;62(5):651-9. [Crossref] [PubMed] 31. Martínez-González MA, Salas-Salvadó J, Es- truch R, Corella D, Fitó M, Ros E. Benefits of the Mediterranean diet: insights from the PREDIMED study. Prog Cardiovasc Dis. 2015;58(1):50-60. [Crossref] [PubMed] 32. Sala-Vila A, Romero-Mamani ES, Gilabert R, Núñez I, de la Torre R, Corella D, et al. Changes in ultrasound-assessed carotid in- tima-media thickness and plaque with a Mediterranean diet: a substudy of the PRED- IMED trial. Arterioscler Thromb Vasc Biol. 2014;34(2):439-45. [Crossref] [PubMed] 33. Gu Y, Luchsinger JA, Stern Y, Scarmeas Y. Mediterranean diet, inflammatory and meta- bolic biomarkers, and risk of Alzheimer’s dis- ease. J Alzheimers Dis. 2010;22(2):483-92. [Crossref] [PubMed] [PMC] 34. Van Dyk K, Sano M. The impact of nutrition on cognition in the elderly. Neurochem Res. 2007;32(4-5):893-904. [Crossref] [PubMed] 35. Devore EE, Grodstein F, van Rooij FJ, Hof- man A, Rosner B, Stampfer MJ, et al. Dietary intake of fish and omega-3 fatty acids in rela- tion to long-term dementia risk. Am J Clin Nutr. 2009;90(1):170-6. [Crossref] [PubMed] [PMC] 36. Kröger E, Verreault R, Carmichael PH, Lind- say J, Julien P, Dewailly E, et al. Omega-3 fatty acids and risk of dementia: the Canadian Study of Health and Aging. Am J Clin Nutr. 2009;90(1):184-92. [Crossref] [PubMed] 37. Kant AK. Dietary patterns and health out- comes. J Am Diet Assoc. 2004;104(4):615-35. [Crossref] [PubMed] 38. Lichtenstein AH, Appel LJ, Brands M, Car- nethon M, Daniels S, Franch HA, et al. Diet and lifestyle recommendations revision 2006: a scientific statement from the American Heart Association Nutrition Committee. Circulation. 2006;114(1):82-96. [Crossref] [PubMed] 39. Renaud S, de Lorgeril M, Delaye J, Guidollet J, Jacquard F, Mamelle N, et al. Cretan Mediterranean diet for prevention of coronary heart disease. Am J Clin Nutr. 1995;61(6 Suppl): 1360S-7S. [Crossref] [PubMed] 40. Féart C, Samieri C, Barberger-Gateau P. Mediterranean diet and cognitive function in older adults. Curr Opin Clin Nutr Metab Care. 2010;13(1):14-8. [Crossref] [PubMed] [PMC] 41. Dai J, Jones DP, Goldberg J, Ziegler TR, Bo- stick RM, Wilson PW, et al. Association be- tween adherence to the Mediterranean diet and oxidative stress. Am J Clin Nutr. 2008;88(5):1364-70. 42. Frisardi V, Panza F, Seripa D, Imbimbo BP, Vendemiale G, Pilotto A, et al. Nutraceutical properties of Mediterranean diet and cognitive decline: possible underlying mechanisms. J Alzheimers Dis. 2010;22(3):715-40. [Crossref] [PubMed] 43. Giugliano D, Esposito K. Mediterranean diet and metabolic diseases. Curr Opin Lipidol. 2008;19(1):63-8. [Crossref] [PubMed] 44. Panagiotakos DB, Dimakopoulou K, Kat- souyanni K, Bellander T, Grau M, Koenig W, et al. Mediterranean diet and inflammatory re- sponse in myocardial infarction survivors. Int J Epidemiol. 2009;38(3):856-66. [Crossref] [PubMed] 45. Krause D, Margetts C, Roupas P. Chapter 24: Whole of diet approaches: evaluating the evidence for healthy policy guidelines, the Mediterraean, vegetarian, paleolithic, oki- nawa, ketogenic and caloric-restrictive diets on the onset of Alzheimer’s disease. In: Martin CR, Preedy VR, eds. Diet and Nutrition Dementia and Cognitive. 1st ed. London: Academic Press; 2015. p.253-63. [Crossref] 46. Kang JH, Ascherio A, Grodstein F. Fruit and vegetable consumption and cognitive decline in aging women. Ann Neurol. 2005;57(5):713- 20. [Crossref] [PubMed] 47. Hughes TF, Andel R, Small BJ, Borenstein AR, Mortimer JA, Wolk A, et al. Midlife fruit and vegetable consumption and risk of de- mentia in later life in Swedish twins. Am J Geriatr Psychiatry. 2010;18(5):413-20. [Cross- ref] [PubMed] [PMC] 48. Raji CA, Erickson KI, Lopez OL, Kuller LH, Gach HM, Thompson PM, et al. Regular fish consumption and age-related brain gray mat- ter loss. Am J Prev Med. 2014;47(4):444-51. [Crossref] [PubMed] [PMC] 49. Gu Y, Brickman AM, Stern Y, Habeck CG, Ra- zlighi QR, Luchsinger JA, et al. Mediterranean diet and brain structure in a multiethnic elderly cohort. Neurology. 2015;85(20):1744-51. [Crossref] [PubMed] [PMC] 50. Martínez-Lapiscina EH, Clavero P, Toledo E, San Julián B, Sanchez-Tainta A, Corella D, et al. Virgin olive oil supplementation and long-term cognition: the PREDIMED- NAVARRA randomized, trial. J Nutr Health Aging. 2013;17(6):544-52. [Crossref] [PubMed] 51. Masana MF, Koyanagi A, Haro JM, Tyrovolas S. n-3 fatty acids, Meditarrean diet and cog- nitive function in normal aging: a systematic review. Exp Gerontol. 2017;(91):39-50. [Crossref] [PubMed] https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/28213052 https://doi.org/10.1016/j.exger.2017.02.008 https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/23732551 https://doi.org/10.1007/s12603-013-0027-6 https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4653103 https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/26491085 https://doi.org/10.1212/WNL.0000000000002121 https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4171345 https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/25084680 https://doi.org/10.1016/j.amepre.2014.05.037 https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2860006 https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19910881 https://doi.org/10.1097/JGP.0b013e3181c65250 https://doi.org/10.1097/JGP.0b013e3181c65250 https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15852398 https://doi.org/10.1002/ana.20476 https://doi.org/10.1016/B978-0-12-407824-6.00024-0 https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19244256 https://doi.org/10.1093/ije/dyp142 https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/18196989 https://doi.org/10.1097/MOL.0b013e3282f2fa4d https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/20858954 https://doi.org/10.3233/JAD-2010-100942 https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2997798 https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19834324 https://doi.org/10.1097/MCO.0b013e3283331fe4 https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/7754988 https://doi.org/10.1093/ajcn/61.6.1360S https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16785338 https://doi.org/10.1161/CIRCULATIONAHA.106.176158 https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15054348 https://doi.org/10.1016/j.jada.2004.01.010 https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19474137 https://doi.org/10.3945/ajcn.2008.26987 https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2696999 https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19474131 https://doi.org/10.3945/ajcn.2008.27037 https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/17342414 https://doi.org/10.1007/s11064-006-9241-5 https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3022949 https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/20847399 https://doi.org/10.3233/JAD-2010-100897 https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/24285581 https://doi.org/10.1161/ATVBAHA.113.302327 https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/25940230 https://doi.org/10.1016/j.pcad.2015.04.003 https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/17440519 https://doi.org/10.1038/sj.ejcn.1602762 https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15234425 https://doi.org/10.1016/j.jacc.2004.03.039 https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/12826634 https://doi.org/10.1056/NEJMoa025039 https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3024594 https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16622828 https://doi.org/10.1002/ana.20854 https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2653223 https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19204158 https://doi.org/10.1001/archneurol.2008.536 https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2850376 https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19671905 https://doi.org/10.1001/jama.2009.1146 https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5331576 https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/28212320 https://doi.org/10.3390/nu9020145 https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/22166184 https://doi.org/10.1017/S1368980011002515 https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/3776973 https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.aje.a114480 https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.aje.a114480 https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3321471 https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/22509165 https://doi.org/10.3389/fphar.2012.00059 https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4663587 https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/26556369 https://doi.org/10.3390/nu7115459 https://doi.org/10.3390/nu7115459 https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/7754995 https://doi.org/10.1093/ajcn/61.6.1402S https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19550306 https://doi.org/10.1097/HCO.0b013e32832f056e https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4202787 https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/25368575 https://doi.org/10.3389/fnagi.2014.00282 Hayrunisa İÇEN ve ark. Turkiye Klinikleri J Health Sci. 2019;4(2):198-204 204 52. Valls-Pedret C, Lamuela-Raventós RM, Med- ina-Remón A, Quintana M, Corella D, Pintó X, et al. Polyphenol-rich foods in the Mediter- ranean diet are associated with better cogni- tive function in elderly subjects at high cardiovascular risk. J Alzheimers Dis. 2012;29(4):773-82. [Crossref] [PubMed] 53. Gardener S, Gu Y, Rainey-Smith SR, Keogh JB, Clifton PM, Mathieson SL, et al. Adher- ence to a Mediterranean diet and Alzheimer’s disease risk in an Australian population. Transl Psychiatry. 2012;2(10):e164. [Crossref] [PubMed] [PMC] 54. Tsivgoulis G, Judd S, Letter AJ, Alexandrov AV, Howard G, Nahab F, et al. Adherence to a Mediterranean diet and risk of incident cog- nitive impairment. Neurology. 2013;80(18): 1684-92. [Crossref] [PubMed] [PMC] 55. Psaltopoulou T, Kyrozis A, Stathopoulos D, Trichopoulous D, Vassilopoulos D, Tric- hopoulou A. Diet, physical activity and cogni- tive impairment among elders: the EPIC- Greece cohort (European Prospective Inves- tigation into Cancer and Nutrition). Public Health Nutr. 2008;11(10):1054-62. [Crossref] [PubMed] https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/18205988 https://doi.org/10.1017/S1368980007001607 https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3716473 https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/23628929 https://doi.org/10.1212/WNL.0b013e3182904f69 https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3565821 https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/23032941 https://doi.org/10.1038/tp.2012.91 https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/22349682 https://doi.org/10.3233/JAD-2012-111799