Araştırma Makalesi 
Research Article 

  
DEU Tıp Derg 2020;34(2): 117-130 
J DEU Med  2020;34(2): 117-130 
doi: 10.5505/deutfd.2020.05900 

 

Gönderim tarihi / Submitted: 28.01.2020  
Kabul tarihi / Accepted: 01.06.2020 

 

Kardiyovasküler komorbiditesi bulunan ve 
bulunmayan esansiyel hipertansiyon hastalarında 
ilaç kullanımının araştırılması  
INVESTIGATION  OF  DRUG  USE  IN  ESSENTIAL  HYPERTENSION  PATIENTS  WITH  OR  WITHOUT 

CARDIOVASCULAR COMORBIDITY 

Dilara BAYRAM1,  Volkan AYDIN2,  Orkun Celil SEL1,  Ali Serdar FAK2,  Mehmet AKMAN2,  Zehra Aysun 

ALTIKARDEŞ2,  Ahmet AKICI1 

1Marmara Üniversitesi Tıp Fakültesi, Tıbbi Farmakoloji Anabilim Dalı, İstanbul 
2Marmara Üniversitesi, Hipertansiyon ve Ateroskleroz Araştırma Merkezi (HİPAM), İstanbul 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Ahmet AKICI  
Marmara Üniversitesi Tıp Fakültesi,  
Tıbbi Farmakoloji Anabilim Dalı, İstanbul  

https://orcid.org/0000-0002-8593-0818 

ÖZ 
Amaç: Hipertansiyon, komorbiditesi sık bir hastalık olup bu durum tedaviyi 
düzenlenmede belirleyicidir. Bu çalışmada hipertansif hastalarda başka 
kardiyovasküler sorunların olup olmama durumuna göre ilaç kullanımının 
incelenmesi amaçlandı 

Gereç ve Yöntem: Bu retrospektif çalışmaya Türk Kalp Vakfı Tıp Merkezi’nin 
Ocak 2016-Haziran 2018 arasındaki hasta verileri dahil edildi (n=11.085). 
Hastalara ait kayıtlı tanılar içerisinde (n=26.699) en sık karşılaşılan üç tanı olan 
hipertansiyon (HT), iskemik kalp hastalığı (İKH) ve dislipidemi (DL) 
bulunanların tedavilerindeki ilaçlar, tıbbi ve demografik özellikleri 
değerlendirildi. Hipertansiyon verileri ile buna eşlik eden İKH ve DL verileri 
karşılaştırıldı. 

Bulgular: Çalışma periyodunda oluşturulan protokollerin %22,2’sini (n=5929) 
HT oluşturmaktaydı. Toplam 3601 HT tanılı hastanın %43,7’sini (n=1572) tek 
tanılı olanlar, %36,7’sini ise (n=1321) eşlik eden iki komorbiditenin en az birini 
içeren hastalar oluşturuyordu. İncelenen tüm tanı gruplarında en sık karşılaşılan 
ilaç asetilsalisilik asit idi. En sık karşılaşılan antihipertansif ana ilaç grubu renin-
anjiyotensin sistemi (RAS) blokerleri, etkin maddeler ise metoprolol ve 
amlodipin idi. Bunu tek başına HT ve HT’ye DL’nin eşlik ettiği grupta 
“valsartan+hidroklorotiyazid”, İKH’nin eşlik ettiği gruplarda ramipril izliyordu. 
Beta-bloker kullanımı ≥65 yaş hastalarda genç hastalara kıyasla daha düşüktü 
(sırasıyla %13,8 ve %16,1, p<0,05). 

Sonuç: Bu çalışmada en çok tercih edilen antihipertansif grubun, anjiyotensin 
reseptör blokerlerinin baskınlığında, RAS üzerinden etkililer, en çok tercih edilen 
ilacın ise metoprolol olduğu göze çarpmaktadır. Son yıllardaki kılavuzlarda beta-
bloker kullanımının nispeten geri plana düşmüş olmasına rağmen, bu çalışmada 
hipertansif hastalarda yaygın olarak kullanıldığı görülmektedir. Hipertansiyona 
eşlik eden iki durumda da en sık kullanılan ilaçların genel olarak değişkenlik 
göstermediği anlaşılmaktadır. 

Anahtar Sözcükler: ilaç kullanımı, antihipertansif ajanlar, iskemik kalp hastalığı, 
dislipidemi 



118 Hipertansiyon ve komorbiditelerinde ilaç kullanımı 

 

 

 

 

 

 

 

   

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Kardiyovasküler  (KV)  hastalıklar  tüm 

dünyada ve ülkemizde bulaşıcı olmayan hastalıklar 

arasında ölümün en sık karşılaşılan nedenidir (1,2). 

Kan basıncı yüksekliği KV hastalıklar için en önemli 

değiştirilebilir  risk  faktörüdür  (3).  Her  ne  kadar 

klinik  tedavi  rehberleri  sıklıkla  birlikte  görülen 

hastalıklar  için bazı  ilaç gruplarını ön planda  tutsa 

da,  tedavi  düzenlenirken  son  aşamada  hastanın 

sosyodemografik  özellikleri,  sağlık  ve  geri  ödeme 

politikalarının  gereklilikleri,  hekimin  ve  hastanın 

tercihleri  vb.  faktörler  önemli  ölçüde  etkili 

olabilmektedir  (4, 5). Esansiyel hipertansiyon  (HT), 

tedavisinde  geniş  yelpazede  ilaç  gruplarının  yer 

aldığı  bir  hastalıktır  ve  ilaç  seçimi  açısından 

belirleyici unsurların başında eşlik eden hastalıklar 

gelmektedir.  

Komorbid  hipertansif  hastalarda  tedaviyi 

belirleyen  etmenleri  ortaya  koyabilmek  için  gerçek 

yaşam  verilerine  ihtiyaç  duyulur.  Bu  tip  veriler 

ülkelerin imkânları doğrultusunda özgün sağlık veri 

tabanları,  sağlık merkezlerinin  kayıt  sistemleri  vb. 

aracılığıyla  elde  edilebilir.  Türk  Kalp  Vakfı  (TKV) 

ülkemizde  1975’ten  beri  sağlıkla  ilgili  faaliyet 

gösteren köklü sivil toplum kuruluşları arasındadır. 

TKV  çatısı  altında  KV  hastalıklar  alanında  bir  tıp 

merkezi  de  hizmet  vermektedir.  Bu  merkezin 

başvuran hastalara ait KV hastalıkların  tanı,  tedavi 

ve  izlem  işlemlerini  içeren  düzenli  kayıt  sistemi 

bulunmaktadır.  

Bu araştırmada, HT ile birlikte sık görülen KV 

komorbiditelerin eşlik ettiği ve etmediği durumlarda 

ilaç  kullanım  paternlerinin  ve  ilişkili  faktörlerin 

incelenmesi amaçlandı.  

 

 

ABSTRACT 

Objective: Comorbidities are common in hypertension (HT) and determine the 
management of antihypertensive therapy. We aimed to investigate drug 
utilization in hypertensive patients in associaition with the presence of other 
cardiovascular problems. 

Materials and Methods: This retrospective study included data of patients 
applied to the Turkish Heart Foundation Medical Center between January 2016-
June 2018 (n=11,085). Among all medical records (n=26,699), medications, 
medical and demographic characteristics were evaluated in patients with most 
common diagnosis: HT, ischemic heart disease (IHD), and dyslipidemia (DL). 
Data for HT and accompanying IHD and DL were compared. 

Results: 22.2% (n=5,929) of the visits had diagnosis of HT. Of the total 3,601 HT 
patients, 43.7% (n=1,572) had single diagnosis and 36.7% (n=1,321) had at least 
one of the two comorbidities. Acetylsalicylic acid was the most common drug in 
all groups. The most common antihypertensive group was renin-angiotensin 
system (RAS) blockers and the active molecules were metoprolol and 
amlodipine. This was followed by “valsartan+hydrochlorothiazide” in HT alone 
or HT+DL groups and by ramipril in the groups where IHD accompanied. The 
use of beta-blockers was lower in patients ≥65 years compared to younger 
patients (13.8% and 16.1%, respectively, p<0.05). 

Conclusion: In this study, the most preferred antihypertensive group was drugs 
acting on RAS, dominated by angiotensin receptor blockers and most preferred 
drug was metoprolol. Contrary to their comparably deprioritization in recent 
guidelines, beta-blockers seem to be widely used in this setting. It is understood 
that the most commonly used drugs do not vary overall in the studied 
comorbidities of HT. 

Keywords: drug utilization, antihypertensive agents, ischemic heart disease, 
dyslipidemia 



Hipertansiyon ve komorbiditelerinde ilaç kullanımı  119 

GEREÇ VE YÖNTEM 

Kesitsel  tipteki  bu  çalışmada  İstanbul’daki 

TKV  Tıp  Merkezi’ne  çalışma  periyodu  olarak 

belirlenen 1 Ocak 2016  ile 30 Haziran 2018 tarihleri 

arasında  başvuran  hastalara  ait  tıbbi  kayıtlar 

retrospektif  olarak  incelendi.  Çalışmanın  verileri, 

TKV  ile  Marmara  Üniversitesi  Hipertansiyon  ve 

Ateroskleroz  Eğitim  Araştırma  ve  Uygulama 

Merkezi  (HİPAM)  arasında  yapılan  kurumsal 

araştırma iş birliği protokolü çerçevesinde, Marmara 

Üniversitesi  Tıp  Fakültesi  Etik  Kurulundan  onay 

(protokol  kodu:  09.2018.671)  alınarak  toplandı. 

Çalışma  periyodunda  başvuran  hastaların  tanıları 

ʺInternational  Classification  of  Diseasesʺ  (ICD‐10) 

sınıflandırmasına göre değerlendirildi. Tanılar sıklık 

derecesine  göre  sıralandı.  İlk  sırada  yer  alan  HT 

(ICD‐10: I10) ve buna sık eşlik eden kronik iskemik 

kalp  hastalığı  (İKH),  (ICD‐10:  I25)  ve/veya 

“lipoprotein metabolizması bozuklukları ve diğer 

lipidemiler”  (Dislipidemiler  (DL),  (ICD‐10:  E78) 

tanıları  olan  hastalara  ait  bilgiler  ayrıntılı  olarak 

incelendi. Hastaların yaşı, cinsiyeti, protokol sayıları, 

tedavide  yer  alan  ilaçları  ve  tanıları  incelendi,  bu 

tanıların tedavisinde yer alan ilaçlar değerlendirildi. 

TKV’ye başvuran hastalardan HT, İKH ve DL 

tanılarından en az birine sahip olan ve  tedavilerine 

ilişkin  elektronik  tıbbi  kayıtlarında  en  az  bir  adet 

“Anatomik  Terapötik  Kimyasalʺ  (ATC)  kodu 

belirlenebilen  ilaç  bulunanların  verisi  çalışmaya 

dahil edildi. Hastaların her bir başvurusuna ait tıbbi 

işlemlerinin  kayıtları  özgün  birer  protokol  olarak 

nitelendirildi. Bu protokollerde bulunan ilaçlar, ana 

gruplar  (ATC‐1),  terapötik  gruplar  (ATC‐2  veya 

ATC‐3)  ve  etkin  madde  (ATC‐5)  düzeyinde 

incelendi.  Tanı  bilgisi  bulunan  fakat  farmakolojik 

tedavi almayan veya tedavisinde sadece ATC bilgisi 

mevcut olmayan ürünlerin  (takviye  edici gıda vb.) 

yer aldığı protokollere ait kayıtlar alt analizlere dahil 

edilmedi (Şekil 1). 

 

 
 

Şekil  1: Hipertansiyon  ve  sık  karşılaşılan  diğer  iki  kardiyovasküler  hastalığı  bulunan  kişilerin  ve  bunlara  ait 

protokollerin ayrıntılarını sunan çalışma tasarımı. 

HT, Hipertansiyon; İKH, İskemik kalp hastalığı; DL, Dislipidemi; KV, Kardiyovasküler. 



120 Hipertansiyon ve komorbiditelerinde ilaç kullanımı 

HT tanılılarda ve sık KV komorbiditenin (İKH 

ve  DL)  eşlik  ettiği  HT’li  hastalarda  ilaç  kullanım 

paternlerinin  ayrıntılarının  daha  anlaşılır  şekilde 

incelenebilmesi için söz konusu üç tanıya ait veriler 

aşağıdaki  olasılıklar  göz  önünde  bulundurularak 

değerlendirildi. HT  tanısına  tek başına  (İKH ve DL 

tanıları olmadan),  İKH ve DL tanıları  ile birlikte ya 

da  komorbidite  bakımından  bu  iki  özellik 

aranmaksızın  (KV veya KV‐dışı komorbiditesi olan 

ve olmayan) sahip olanları karşılaştırabilmek üzere 

çalışmada üç farklı yol izlendi:  

İlk  analizde,  HT  endikasyonunun  çalışma 

periyodunda  karşılaşılan  tüm  tıbbi  kayıtları  içeren 

verileri değerlendirildi. Söz konusu tanıya sahip bir 

hastanın  aynı  tanıyı  içeren  varsa  birden  fazla 

protokolü  de  kullanıldı.  Şekil  1A’da  “tüm” 

başlığında  gösterilen  değerlendirmelerde;  HT  için 

kayıtlarda  o  sırada  bu  kayıtların  İKH  ya da DL’yi 

veya KV/KV‐dışı komorbiditeleri içerip içermediğine 

bakılmaksızın, mevcut tüm HT kayıtları (“HT‐t” adı 

altında) kullanıldı.  

İkinci analizde, HT ve sık karşılaşılan diğer 

iki KV hastalığın birinci analizde aynı protokolde yer 

alma  durumunun  yaratabileceği  karıştırıcılığı 

ortadan kaldırmak üzere hastaların HT tanısının İKH 

ve  DL’nin  eşlik  etmediği  tekil  verileri  kullanıldı 

(Şekil 1B; “tekil”). HT için her bir hastanın kayıtlarda 

sadece ilk kez karşılaşılan HT tanılı protokolüne ait 

verileri incelendi.  

Üçüncü  analizde,  İKH  ve DL’nin HT  tanılı 

protokolleri  “ikili  ya  da  üçlü  komorbiditeler” 

şeklinde  nasıl  etkilediği  araştırıldı  (Şekil  1C;  “KV 

komorbidite”).  Buna  göre  bir  hastanın  çalışma 

periyodu  içerisinde  üç  tanıyı  da  birlikte  aldığı  bir 

protokolü varsa bu şekilde karşılaşılan ilk protokolü 

değerlendirildi. Çalışma periyodu boyunca hastanın 

üç  tanıyı  birlikte  aldığı  bir  protokolü  yoksa  aynı 

protokolde  alınmış  ikili  tanılarına  bakıldı.  Aynı 

protokolde  ikili  tanısı  bulunanların,  başka  bir 

protokolde  aynı  ya  da  farklı  bir  ikili  tanı 

kombinasyonu  bulunması  halindeyse,  hastaya  ikili 

tanı yazılmış ilk protokol incelemeye alındı.  

Çalışmada HT’nin  farmakoterapisiyle  ilişkili 

bazı ilaç grupları özelinde incelemeler yapıldı ve bu 

ilaçların kullanımı HT grubundakilerin demografik 

özelliklerine göre karşılaştırıldı. Ayrıca bu  ilaçların 

kullanımlarına ilişkin kıyaslama HT grubuyla diğer 

çoğul  tanı  grupları  arasında  da  yapıldı.  Bu 

karşılaştırmalara, “asetilsalisilik asit (ASA)” (ATC‐5: 

B01AC06,  N02BA01),  “antitrombotikler”  (ATC‐2: 

B01),  “beta‐blokerler”  (ATC‐2: C07),  “levotiroksin” 

ve  “antihipertansifler”  (ATC‐2:  C02,  C03  [C03X 

hariç],  C07,  C08  ve  C09)  dahil  edildi.  Benzeri 

karşılaştırma,  ticari  ismi  veri  tabanı  kayıtlarında 

bulunan  ilaçların  orijinal/jenerik  olma  durumuna 

göre de yapıldı. 

Tanımlayıcı  istatistiklerde  sayı,  yüzde, 

ortalama  ve  standart  sapma  kullanıldı.  Gruplar 

arasında  karşılaştırmalarda  kategorik  değişkenler 

için  ki‐kare  testi  uygulandı.  Sürekli  değişkenlerin 

normal  dağılıma  uyup  uymadığı  DʹAgostino‐

Pearson  normalite  testi  ile  değerlendirildi  ve 

incelenen  tüm  sürekli  değişkenler  normal  dağılım 

sergilediği  için  gruplar  arası  ikili  ve  çoklu 

karşılaştırmalarda  sırasıyla  t‐testi ve  çoklu varyans 

analizi  kullanıldı.  Karşılaştırmalarda  p<0,05 

olduğunda istatistiksel anlamlılıktan söz edildi. 

BULGULAR 

Çalışma  periyodunda  TKV’ye  başvuran 

11.227  hastaya  ait  15.694  adet  protokol 

bulunmaktaydı  (kişi  başına  düşen  başvuru  sayısı: 

1,4±1,3). Bunlardan en az bir tanı bilgisine sahip olan 

11.085 hastaya ait 15.245 protokoldeki tanıların sayısı 

26.699’du (kişi başına düşen tanı sayısı: 2,4±1,4). HT, 

tüm protokoller  içinde en sık yazılan tanıydı (HT‐t; 

%22,2; n=5929) ve bu tanıya sahip kişiler tanı bilgisi 

bulunan hastaların %35,8’i (n=3968) idi (Şekil 1). En 

az  bir  adet  ilaç  reçetelenmiş  olan  toplam  3601 HT 

tanılı  hastanın  %43,7’sini  (n=1572)  tek  tanılı  HT’li 

hastalar  oluşturmaktaydı.  Toplam  1321  hasta  ise 

(%36,7) HT’ye  eşlik  eden  iki  komorbiditenin  en  az 

birine sahipti.   

Çalışmanın  ilk  kısmında,  HT‐t  grubunda 

bulunan toplam 3601 hastanın %59,1’i kadındı ve yaş 

ortalaması  66,2±16,3’tü.  HT‐t  grubundaki  5414 

protokolde toplam 18.203 ilacın yer aldığı [protokol 

başına  düşen  ortalama  ilaç  sayısı  (PBDİS):  3,4±1,9] 

saptandı (Şekil 1 ve Tablo 1). HT‐t grubunda en sık 

karşılaşılan  ilaç  grupları  sırasıyla  “antitrombotik 

ajanlar”  (%15,6),  “beta‐blokerler”  (%14,8)  ve  “lipid 

düşürücü ajanlar” (%8,8) idi. En sık karşılaşılan ilacın 

ASA  (%12,1)  olduğu,  ilk  on  ilaçtan  dördünü 

antihipertansiflerin  [(metoprolol  (%9,3),  amlodipin 

(%5,4),  valsartan+hidroklorotiyazit  (HCTZ),  (%2,5) 

ve ramipril (%2,3)] oluşturduğu saptandı (Tablo 2).  



Hipertansiyon ve komorbiditelerinde ilaç kullanımı  121 

Çalışmanın  ikinci  kısmında,  tek  başına  HT 

tanısını  içeren protokollere ait veriler  incelendi. HT 

tanılı  1.572  hastanın  %59,8’ini  kadınlar 

oluşturmaktaydı. Beta‐blokerler (%14,3)  ilk sıradaki 

ilaç grubu iken ASA, metoprolol ve amlodipin en sık 

reçetelenen  ilk  üç  ilaç  idi  (sırasıyla  %11,5,  %7,7, 

%6,3), (Tablo 1 ve Tablo 2). 

Çalışmanın  üçüncü  kısmında,  yukarıda 

belirtilen üç tanının tümünü ya da HT’nin eşlik ettiği 

ikili kombinasyonlarını aynı anda içeren protokoller 

incelendi. Aynı protokolde üç  tanıyı  (HT+İKH+DL) 

alanlardaki kadın yüzdesi (%42,7) HT grubundakine 

kıyasla düşüktü  (p<0,05). Kadınların baskın olduğu 

HT+İKH  (%55,0) ve HT+DL  (%61,3) gruplarıysa bu 

bakımdan  HT  grubuyla  benzerdi  (p>0,05).  Tek 

başına  HT  tanılılar,  diğer  gruplardakilerle  yaş 

ortalamaları  açısından  kıyaslandığında,  HT+DL 

tanılılarla benzer (p>0,05); HT+İKH+DL, HT+İKH ve 

HT‐t  grubundakilere  kıyasla  daha  genç  bulundu 

(p<0,05).  Buna  paralel  olarak,  ≥65  yaş  hastalar HT 

grubuna  kıyasla  (%52,2),  HT+DL+İKH  (%67,7), 

HT+İKH  (%61,5)  ve  HT‐t  (%57,0)  gruplarında 

fazlaydı  (p<0,05).  Tek  başına  HT  tanılılara  göre 

HT’ye  eşlik  eden  ilave  her  bir  tanının  PBDİS’yi 

artırdığı saptandı. Bu artış tüm gruplarda anlamlıydı 

(p<0,05), (Tablo 1). 

Komorbid  tanıların  değerlendirildiği 

protokollerdeki  ilaçlarda  tüm  gruplarda  ilk  sırayı 

antitrombotik  ajanlar  oluşturmaktaydı  (%14,3‐

%21,1).  İkinci  sırada  HT+İKH’de  beta‐blokerler 

(%15,1), diğer gruplardaysa  lipid düşürücü  ajanlar 

(%14,3‐%16,7)  bulunmaktaydı.  HT+İKH  hariç  tüm 

gruplarda üçüncü  sırayı beta‐blokerler  (%11,9‐14,8) 

oluştururken,  HT+İKH’de  “anjiyotensin  reseptör 

blokerleri”  (ARB)  kombinasyonları  (%9,3)  yer 

almaktaydı.  Etkin  madde  özelinde  ise,  ASA  tüm 

gruplarda  birinci  sırada  idi. Atorvastatin HT+İKH 

dışındaki  komorbid  gruplarda  ikinci  sıradaydı. 

Bunların  dışında  metoprolol,  metformin  ve 

levotiroksin tüm gruplarda tedavide yer alan ilk on 

ilaç arasındaydı (Tablo 2) 

 

Tablo 1: Tanı gruplarındaki hastaların demografik özelliklerinin ve medikal kayıtlarında yazılı ilaç sayılarının 

dağılımı.  

  

  

HT ve Eşlik Eden Gruplar 

HT  HT+İKH  HT+DL  HT+İKH+DL  HT‐t 

Kadın, n (%)  940 (59,8)  244 (55,0)  348 (61,3)  132 (42,7)  2127 (59,1) 

Tıbbi kayıtlardaki  

toplam ilaç sayısı  
4304  1477  1850  1373  18203 

Protokol başına düşen 

ortalama ilaç sayısı 
2,7 ± 1,7  3,3 ± 1,8  3,3 ± 1,8  4,5 ± 1,9  3,4 ± 1,9 

Yaş ortalaması  64,5 ± 24,0  67,7 ± 18,4  63,5 ± 7,1  69,6 ± 2,1  66,2 ± 16,3 

Y
aş
 G
ru
b
u
, n
 (
%
) 

18‐44 yaş*  102 (6,5)  14 (3,2)  35 (6,2)  2 (0,6)  184 (5,1) 

45‐64 yaş  650 (41,3)  157 (35,4)  267 (47,0)  98 (31,7)  1367 (38,0) 

65‐74 yaş  467 (29,7)  131 (29,5)  168 (29,6)  100 (32,4)  1075 (29,9) 

≥ 75 yaş  353 (22,5)  142 (32,0)  98 (17,3)  109 (35,3)  975 (27,1) 

Toplam  1572 (100,0)  444 (100,0)  568 (100,0)  309 (100,0)  3601 (100,0) 

 

HT, Hipertansiyon; İKH, İskemik kalp hastalığı; DL, Dislipidemi; *,18 yaşın altı bir kişi HT‐t grubunda yer almaktadır.   

 

   



122 Hipertansiyon ve komorbiditelerinde ilaç kullanımı 

Tablo 2: Tanı gruplarının her birinin tedavisinde yer alan ve medikal kayıtlarda en sık gözlenen 10 ilacın dağılımı.   

 

İlaçlar 

Tanı Grupları 

HT  HT+İKH  HT+DL  HT+İKH+DL  HT‐t 

n 

 (%)  S
ır
a  n  

(%)  S
ır
a  n  

(%)  S
ır
a  n 

 (%)  S
ır
a  n  

(%)  S
ır
a 

ASA 
493 

(11,5) 
1 

190 

(12,9) 
1 

265 

(14,3) 
1 

215 

(15,7) 
1 

2.204 

(12,1) 
1 

Metoprolol 
333  

(7,7) 
2 

136  

(9,2) 
2 

114  

(6,2) 
4 

145 

(10,5) 
3 

1.684  

(9,3) 
2 

Amlodipin 
272  

(6,3) 
3 

66  

(4,5) 
4 

112  

(6,1) 
5 

46 

(3,3) 
7 

985  

(5,4) 
4 

Metformin 
226  

(5,3) 
4 

74  

(5,0) 
3 

127  

(6,9) 
3 

55 

(4,0) 
6 

876  

(4,8) 
5 

Levotiroksin 
169  

(3,9) 
5 

35  

(2,4) 
8‐9 

64  

(3,5) 
7 

28 

(2,0) 
10 

543  

(3,0) 
6 

Valsartan + 

HCTZ 

128  

(3,0) 
6 

35 

 (2,4) 
8‐9 

46  

(2,5) 
8‐9 

30 

(2,2) 
9 

453  

(2,5) 
7 

Ramipril 
117  

(2,7) 
7 

51 

 (3,5) 
6 

41 

 (2,2) 
11‐12 

32 

(2,3) 
8 

416  

(2,3) 
8 

Nebivolol 
116 

 (2,7) 
8 

32  

(2,2) 
11 

43 

 (2,3) 
10 

19 

(1,4) 
12‐14 

334 

 (1,8) 
12 

Atorvastatin 
104 

 (2,4) 
9 

62  

(4,2) 
5 

164 

 (8,9) 
2 

155 

(11,3) 
2 

1.088  

(6,0) 
3 

Losartan + HCTZ 
103 

 (2,4) 
10 

24  

(1,6) 
14 

46 

 (2,5) 
8‐9 

11 

(0,8) 
24‐27 

345 

 (1,9) 
11 

Klopidogrel 
33 

 (0,8) 
33‐34 

49  

(3,3) 
7 

5 

 (0,3) 
55‐57 

74 

(5,4) 
4 

353 

 (1,9) 
10 

Rosuvastatin 
31 

 (0,7) 
37 

22  

(1,5) 
15 

80 

 (4,3) 
6 

59 

(4,3) 
5 

415  

(2,3) 
9 

Kandesartan + 

HCTZ 

97  

(2,3) 
11 

34  

(2,3) 
10 

31 

 (1,7) 
13 

16 

(1,2) 
16‐17 

293 

 (1,6) 
13 

Diğer 
2.082 

 (48,4) 

667 

 (45,2) 

712  

(38,5) 

488 

 (35,5) 

8.214 

 (45,1) 

Toplam 
4.304  

(100,0) 

1.477  

(100,0) 

1.850  

(100,0) 

1.373  

(100,0) 

18.203  

(100,0) 

 

HT, Hipertansiyon; İKH, İskemik kalp hastalığı; DL, Dislipidemi; ASA, Asetilsalisilik asit; HCTZ, Hidroklorotiyazid. 

 

HT  grubunda  sırasıyla  “renin  anjiyotensin 

sistem”  (RAS)  blokerleri  (n=1150,  %46,7),  beta‐

blokerler  (n=633, %25,7),  kalsiyum  kanal  blokerleri 

(n=452,  %18,4),  diüretikler  (n=157,  %6,4)  ve 

“antiadrenerjikler, alfa blokerler ve diğerleri“ (n=71, 

%2,9) en sık  tercih edilen gruplardı. Sıralama diğer 

tanı gruplarında da HT’dekine benzer bulundu. RAS 

blokerleri  içindeyse  ARB  ve  anjiyotensin 

dönüştürücü  enzim  inhibitörleri  (ACEİ)  dağılımı 

sırasıyla  HT’de  %28,0  (n=690)  ve  %18,7  (n=460); 

“HT+İKH”de  %26,1  (n=191)  ve  %20,6  (n=151); 

“HT+DL”de  %27,8  (n=246)  ve  %19,6  (n=173)  ve 

“HT+İKH+DL”de %23,6 (n=134) ve %18,5 (n=105) idi. 

Grupların  tümünde metoprolol  ilk  sırada  yer  alan 

antihipertansifti  (%12,9‐%25,5)  ve  bunu  amlodipin 

(%8,1‐%12,7)  izlemekteydi.  Bu  sıralamayı  HT  ve 



Hipertansiyon ve komorbiditelerinde ilaç kullanımı  123 

HT+DL gruplarında valsartan+HCTZ (her biri %5,2), 

HT+İKH  ve  HT+DL+İKH  gruplarındaysa  ramipril 

(sırasıyla %6,8 ve %5,6) izlemekteydi (Tablo 3).  

 

Tablo  3.  Hipertansiyon  ve  hipertansiyona  eşlik  eden  iskemik  kalp  hastalığı  ve/veya  dislipidemisi  bulunan 

hastalarda antihipertansif ilaç kullanımı.  

                                     Tanılar 

 

İlaçlar ‐ ATC‐2 

HT  HT+İKH  HT+DL  HT+İKH+DL 

n  %*  n  %*  n  %*  n  %* 

Metoprolol  C07  333  13,5  136  18,1  114  12,9  145  25,5 

Amlodipin  C08  272  11,0  66  8,8  112  12,7  46  8,1 

Valsartan + HCTZ  C09  128  5,2  35  4,7  46  5,2  30  5,3 

Ramipril  C09  117  4,8  51  6,8  41  4,6  32  5,6 

Nebivolol  C07  116  4,7  32  4,3  43  4,9  19  3,3 

Losartan + HCTZ  C09  103  4,2  24  3,2  46  5,2  11  1,9 

Kandesartan + HCTZ  C09  97  3,9  34  4,5  31  3,5  16  2,8 

İndapamid  C03  92  3,7  13  1,7  41  4,6  ‐  ‐ 

Kandesartan  C09  69  2,8  21  2,8  19  2,1  15  2,6 

Nifedipin  C08  66  2,7  ‐  ‐  ‐  ‐  9  1,6 

Doksazosin  C02  64  2,6  11  1,5  19  2,1  13  2,3 

Karvedilol  C07  64  2,6  29  3,9  21  2,4  14  2,5 

Perindopril  C09  62  2,5  19  2,5  23  2,6  19  3,3 

Kaptopril  C09  58  2,4  ‐  ‐  15  1,7  ‐  ‐ 

Atenolol  C07  45  1,8  ‐  ‐  20  2,3  14  2,5 

Ramipril + HCTZ  C09  45  1,8  12  1,6  19  2,1  14  2,5 

Losartan  C09  45  1,8  20  2,7  16  1,8  13  2,3 

Perindopril + HCTZ  C09  44  1,8  ‐  ‐  19  2,1  ‐  ‐ 

Valsartan  C09  44  1,8  12  1,6  15  1,7  10  1,8 

Bisoprolol  C07  40  1,6  11  1,5  ‐  ‐  9  1,6 

Telmisartan + HCTZ  C09  ‐  ‐  16  2,1  ‐  ‐  ‐  ‐ 

Furosemid  C03  ‐  ‐  14  1,9  ‐  ‐  11  1,9 

Lerkanidipin  C08  ‐  ‐  11  1,5  ‐  ‐  ‐  ‐ 

Diltiazem  C08  ‐  ‐  12  1,6  ‐  ‐  11  1,9 

Perindopril + amlodipin  C09  ‐  ‐  ‐  ‐  15  1,7  ‐  ‐ 

İrbesartan + HCTZ  C09  ‐  ‐  ‐  ‐  18  2,0  11  1,9 

İlk 20 anti‐HT ilaç  1904  77,3  579  77,0  693  78,4  462  81,2 

Diğer anti‐HT ilaçlar  559  22,7  173  23,0  191  21,6  107  18,8 

Toplam anti‐HT ilaçlar  2463  100,0  752  100,0  884  100,0  569  100,0 

 

%*, Antihipertansif  ilaçlar  içerisindeki  yüzdesi; HT, Hipertansiyon;  İKH,  İskemik  kalp  hastalığı; DL, Dislipidemi; ATC, 

Anatomik Terapötik Kimyasal sınıflandırma sistemi; HCTZ, Hidroklorotiyazid. 

 

HT’yle  ilişkili  ilaçların  kullanımları,  HT 

grubuyla  diğer  iki  tekil  ve  çoğul  tanı  grupları 

arasında  karşılaştırıldı.  Tüm  ilaçlar  içerisinde 

antihipertansiflerin  dağılımına  bakıldığında,  HT 

grubunda  ilaçların  %57,2’si  (n=2463) 

antihipertansiflerdi.  Eşlik  eden  İKH  ve/veya  DL 

tanılıların eklendiği gruplardaysa bu oranın anlamlı 

derecede  azaldığı  saptandı.  Buna  göre  ASA 



124 Hipertansiyon ve komorbiditelerinde ilaç kullanımı 

kullanımı HT grubunda, HT+İKH ve HT‐t dışındaki 

tüm gruplara kıyasla daha azdı (p<0,05). HT’ye göre 

beta‐bloker kullanımı HT+İKH grubunda daha fazla 

(p<0,05), HT+DL  grubundaysa  daha  azdı  (p<0,05). 

Ayrıca HT’ye  (%22,2)  kıyasla HT+İKH  (%25,6),  ve 

HT+İKH+DL (%25,2) gruplarındakilerin tedavisinde 

jenerik ilaç bulunma yüzdesi daha yüksekti (p<0,05), 

(Tablo 4). 

 

Tablo 4: Kardiyovasküler  sistem  ile  ilişkili bazı  ilaç gruplarının her bir  tanı grubundaki hastalarda kullanılma 

durumunun tek tanısı hipertansiyon olanlarınkine göre karşılaştırılması.  

İlaçlar 

HT ve Eşlik Eden Gruplar 

 (+)/(‐) 
HT  HT+İKH  HT+DL  HT+İKH+DL  HT‐t 

n (%)  n (%)  n (%)  n (%)  n (%) 

ASA 
(+)  493 (11,5)  190 (12,9)  265 (14,3)*  215 (15,6)*  2204 (12,1) 

(‐)  3811 (88,5)  1287 (87,1)  1585 (85,7)  1163 (84,4)  15999 (87,9) 

Antitrombotik 
(+)  533 (12,4)  249 (16,9)*  265 (14,3)*  291 (21,1)*  2838 (15,6)* 

(‐)  3771 (87,6)  1228 (83,1)  1585 (85,7)  1087 (78,9)  15365 (84,4) 

Beta‐bloker 
(+)  633 (14,7)  228 (15,4)*  232 (12,5)*  205 (14,9)  2753 (15,1) 

(‐)  3671 (85,3)  1249 (84,6)  1618 (87,5)  1173 (85,1)  15450 (84,9) 

Levotiroksin 
(+)  169 (3,9)  35 (2,4)*  64 (3,5)  28 (2,0)*  543 (3,0)* 

(‐)  4135 (96,1)  1442 (97,6)  1786 (96,5)  1350 (98,0)  17660 (97,0) 

Antihipertansif 
(+)  2463 (57,2)  752 (50,9)*  884 (47,8)*  569 (41,3)*  9301 (20,9)* 

(‐)  1841 (42,8)  725 (49,1)  966 (52,2)  809 (58,7)  35275 (79,1) 

Jenerik ilaç 
(+)  939 (22,2)  367 (25,6)*  395 (21,8)  340 (25,2)*  3894 (21,7) 

(‐)  3287 (77,8)  1069 (74,4)  1421 (78,2)  1010 (74,8)  14043 (78,3) 

 

*,  HT  grubu  ile  karşılaştırılmasında  p<0.05;  HT,  Hipertansiyon;  İKH,  İskemik  kalp  hastalığı;  DL,  Dislipidemi;  ASA, 

Asetilsalisilik asit. 

 

HT’yle  ilişkili  bazı  ilaç  gruplarının  kullanım 

durumları  “HT”  grubundakilerin  demografik 

özelliklerine  göre  karşılaştırıldığında;  erkeklerde 

ASA  ve  antitrombotik;  kadınlardaysa  levotiroksin 

alanların daha fazla olduğu belirlendi (p<0,05). Beta‐

bloker  kullanımının  genç  olanlara  kıyasla  ≥65  yaş 

hastalarda daha az olduğu saptandı  (p<0,05),  (Şekil 

2).  

 



Hipertansiyon ve komorbiditelerinde ilaç kullanımı  125 

 
Şekil 2: HT ile ilişkili bazı ilaç gruplarının kullanım durumlarının HT grubunda hastaların cinsiyeti ve yaş gruplarına

göre karşılaştırılması (*,p<0.05).  

**ASA, Asetilsalisilik asit; ATC sınıflandırmasında C grubu, “kardiyovasküler sistem ilaçlar 

 

TARTIŞMA  

Bu  çalışmada  HT’ye  eşlik  eden  ve  etmeyen 

durumlarda  ilaç  kullanım  paternlerinin  birbirlerinden 

farklı yönleri olduğu ortaya kondu. Türkiye de dâhil dünya 

genelinde  yaklaşık  üç  ila  dört  yetişkinden  birinin  HT 

hastası  olduğu  göz  önüne  alındığında HT’ye  eşlik  eden 

hastalıkların  ilaç  kullanım  paterninde  oluşturduğu 

farklılıklar,  birbiriyle  çok  sıkı  ilişkisi  bulunan  KV 

hastalıklarda  kritik  önem  taşıyabilir  (6,  7).  Çalışmada 

özellikle  dislipideminin  eşlik  ettiği  durumlarda  daha 

belirgin olmak üzere, tüm gruplarda ASA kullanımının ilk 

sırada  yer  aldığı,  başta  bu  ilaç  olmak  üzere  belirli  ilaç 

gruplarının  kullanımının  hastaların  demografik 

özelliklerine  göre  farklılıklar  gösterebildiği  dikkati 

çekmektedir. 

Çalışmada en sık konulan tanılar olan HT, İKH ve 

DL  sıklıkla bir arada  seyreden ve morbidite ve mortalite 

açısından birbirleri için risk faktörü olan hastalıklardır (8). 

Nitekim 2016’da yayımlanan bir çalışmada erkeklerde kan 

lipid düzeyiyle HT prevalansı arasında pozitif korelasyon 

bildirilmiştir  (9). Çalışmamızda  tek  başına HT  grubunda 

kadınların, DL ve İKH’nın eklendiği grupta ise erkeklerin 

baskın  olduğu  gözlendi.  Bu  durum  mevcut  hastalıkları 

cinsiyet açısından karşılaştıran ulusal ölçekli  çalışmalarla 

genel olarak uyumlu bulunmuştur (6, 10‐12). Ancak HT’ye 

İKH  veya  DL  tanılarından  biri  eklendiğinde  kadınların, 

ikisi birden eklendiğindeyse erkeklerin ön plana çıktığının 

gözlenmiş olması, komorbid durumların kadınlarda daha 

fazla  bulunduğunu  bildiren  çalışmalarla  kısmen uyumlu 

gözükse de,  ilginç olarak hastalık sayısı artınca cinsiyetin 

etkisinin  tersine  döndüğü  anlaşılmaktadır  (13,  14). 

Çalışmamızda  eşlik  eden  hastalık  sayısı  arttıkça  ilgili 

gruptaki  hastalığın  rölatif  katkısıyla  birlikte  cinsiyet 

baskınlığı  değişmiş  olabilir.  Bu  durumun  geniş  ölçekli 

epidemiyolojik çalışmalarla araştırılmasına  ihtiyaç vardır. 

Öte  yandan,  her  iki  cinsiyette  yaşla  birlikte  artan  ve 

geriatrik popülasyonda (≥65 yaş) %68 olarak bildirilen HT 

prevalansına  paralel  olarak  çalışmamızda  “HT‐t” 

grubundakilerin  çoğunluğunu  (%57,0)  geriatrik  olgular 

oluşturmaktaydı (15). Bununla birlikte, HT’ye komorbidite 

eklenen  durumlarda  yaş  ortalamasında  anlamlı  bir 

değişiklik olmadığı gözlendi. 

KV  hastalıklarda  birçok  hastada,  mevcut 

hastalıklara ve risk faktörlerine bağlı olarak çok sayıda ve 

farklı gruplarda KV  ilaç kullanımı gerekebildiğinden, KV 

polifarmasinin  uygunluğunun  değerlendirilmesi  güçtür. 



126 Hipertansiyon ve komorbiditelerinde ilaç kullanımı 

Bu hastalıklarda üç ve üzeri KV sistem ilacı kullanımı nadir 

bir  durum  değildir  (16).  Çalışmamızdaysa  HT+İKH+DL 

grubunda PBDİS 4,5±1,9 idi. Tek başına HT tedavisinde de 

hedef kan basıncı değerlerine ulaşmak için birden fazla ilaç 

kullanımı yaygındır. Norveç’te yapılan bir çalışmada HT 

hastalarının dörtte birinden  fazlasının üç veya daha  fazla 

ilaç  kombinasyonuyla  tedavi  edildiği  belirtilmiştir  (17). 

Çalışmamızdaysa  HT  grubunda  PBDİS  2,7±1,7  idi. 

Çalışmamızda sadece HT tanısı olanlar ve HT’yle birlikte 

İKH  ve  DL  komorbiditeleri  bulunan  hastalardaki 

farmakoterapide KV  sistem  ilaçlarının  hâkimiyeti,  klinik 

rehberlerle  uyumlu  ve  beklenen  bir  durumdur  (18). 

Bununla birlikte diğer gruplarda yer alan ilaçların fazlalığı 

dikkati çekmektedir. Bu durum incelemeye alınmamış olan 

diyabet  vb.  ilaç  tedavisine  ihtiyaç  duyan  hastalık  ve 

semptomların çokluğuna işaret etmektedir. Örneğin, ASA 

kullanımı ve antitrombositer  ilaç  tedavisi yüksek KV risk 

taşıyan  hastalarda  yaygındır. Nitekim ATC‐5  düzeyinde 

tüm gruplarda en sık kullanılan  ilacın ASA olduğu, buna 

paralel  olarak  antitrombotik  ilaç  kullanımı  baskınlığının 

HT  grubu  hariç  diğer  tüm  gruplarda  korunduğu 

gözlenmektedir.  Çalışmamızda  olduğu  gibi  literatüre 

yansıyan  diğer  çalışmalarda  hipertansif  hastalarda  ASA 

kullanımının  yüksek  olduğu  bildirilmiştir  (19‐21).  Öte 

yandan,  2018’de ASA’nın  primer KV  korumada  yetersiz 

olduğuna  dair  tartışmalara  yol  açan  çalışmalar 

yayımlanmıştır  (22,23).  Bu  gelişmeyi  takiben  KV 

hastalıkların  tedavisinin  düzenlenme  pratiğinde  ASA 

kullanımının ne yönde seyir izleyeceğinin belirlenmesinde 

bu çalışmanın verileri önemli rol oynayabilir.  

Çalışmamızda “HT” grubunda en sık tercih edilen 

antihipertansif  ilaç  grubu  RAS  üzerinden  etkililer  olup, 

bunlar içerisinde ARB’lerin daha sık kullanıldığı belirlendi. 

Literatürde  ACEİ  kullanımının  daha  yaygın  olduğunu 

bildirilen  çalışmaların  yanı  sıra  (24‐26)  bu  iki  grubun 

birbirlerine  üstünlüğüne  ilişkin  karşıt  görüşler 

bulunmaktadır  (27‐29).  ACEİ’lerin  yaygın  olarak  kuru 

öksürüğe  neden  olduğu, düşük  bir  anjiyoödem  ve  ölüm 

riskiyle  ilişkilendirildiği  ve  bu  yan  etkileri  nedeniyle 

ARB’lere oranla tedavinin daha sık yarıda kesildiği çeşitli 

çalışmalarda  bildirilmiştir  (28,  29).  Yakın  zamanda 

yayınlanan bir meta‐analizde bu  iki grubun arasında KV 

mortalite  ve  total  mortalite  bakımından  fark 

bulunmamıştır  (30). ARB’lere  hasta  uyumunun  daha  iyi 

olması,  çalışmamızda  da  antihipertansif  etkinlikleri  eşit 

olan  bu  iki  grup  arasında  ilaç  seçiminde  etkili  olmuş 

olabilir (31). 

Beta‐blokerlerin  antihipertansif  olarak  ilk  sırada 

kullanılması önceden birçok rehber tarafından önerilmiştir 

fakat  antihipertansif  etkinliklerinin  kısıtlı  olduğunun 

görülmesi  ve  sağkalıma  katkılarının  düşük  olduğuna 

yönelik  kanıtlar  sonrası  komplike  olmayan 

hipertansiyonda  ilk  seçenek  tedavi  ajanı  olmalarını 

sınırlandırmıştır  (32). KV hastalıklardaysa halen geniş bir 

endikasyon yelpazesiyle sık kullanılan ajanlardır (33). Eşlik 

eden  KV  hastalık  durumunda  özellikle  tercih  edilmesi 

gerektiği vurgulanan beta‐blokerler hakkındaki bu durum 

kılavuzlarla  örtüşmektedir  (34).  Beta‐blokerlerin 

istenmeyen etkilerinin yeni kuşak ilaçlarda daha az olması, 

nebivolol  ve  karvedilol  gibi  ajanların  vazodilatasyon  ve 

primer  KV  olaylara  karşı  koruyucu  etkinliği,  HT 

tedavisinde  ek  ilaç  olarak  kullanımı  önerilen  beta‐

blokerlerin  çalışmamızdaki  sık  kullanımını  anlaşılır 

kılmaktadır (35). Ayrıca çalışma verilerinin bir kalp sağlığı 

merkezinden elde edilmesi nedeniyle bu kuruma  İKH ve 

DL dışında miyokart infarktüsü sonrası, atriyal fibrilasyon 

ve kalp yetersizliği gibi beta‐bloker kullanımından  fayda 

görebilecek  komorbid  hastalığı  olan  hipertansif  kişilerin 

daha  fazla  başvurması,  görece  yüksek  beta‐bloker 

kullanımıyla  ilişkilendirilebilir.  Beta‐bloker  kullanımının 

bradikardinin indüklenmesi, kardiyak debinin azaltılması, 

hipotansiyon  ve  baş  dönmesine  yol  açması  gibi  etkileri 

nedeniyle  düşme  riskini  artırabileceği  ve  düşme 

vakalarının özellikle 65 yaştan sonra önemli morbidite ve 

hatta  mortalite  sebebi  olduğu  bildirilmiştir  (36).  2015’te 

yayımlanan  Türk  Hipertansiyon  Uzlaşı  Raporu’ndaysa 

beta‐blokerler,  65  yaş  ve  üzerinde  başlangıç  tedavisinde 

önerilmemektedir  (18). Her  ne  kadar  yaş  grubu  özeline 

inilmeksizin  yapılan  değerlendirmelerde  metoprolol  ilk 

sıralarda yer  alsa da, yaşlılarda beta‐bloker kullanımının 

azaldığı  gözlendi.  Bu  durum,  ileri  yaşta  olmanın 

antihipertansif  seçimini  etkilediğini  ve  bu  bakımdan 

hekimlerin  güncel  rehberler  çerçevesinde  rasyonel 

yaklaşım sergilediklerini düşündürmektedir. 

Statinlerin  primer  ve  sekonder  kardiyovasküler 

koruma sağladığı ve gerek kardiyovasküler gerekse toplam 



Hipertansiyon ve komorbiditelerinde ilaç kullanımı  127 

mortaliteyi  azalttığı  meta‐analizlerde  gösterilmiş  ve 

kılavuzlarda  yer  almıştır  (37,  38).  Çalışmamızda 

atorvastatin, DL’nin  dâhil  olduğu  tüm  gruplarda  en  sık 

kullanılan  ikinci  ilaçtı.  Hipolipidemikler  özelinde 

bakıldığındaysa, atorvastatin ağırlıklı olmak üzere,  statin 

grubu  ilaçların  literatürle  uyumlu  olarak  ilk  sırada  yer 

aldığı ve bunu fibratların izlediği belirlendi (39). Diğer tüm 

gruplarda da atorvastatinin ilk on ilaç içerisinde yer alması 

ve  ağırlıklı  olarak  KV  hastalıkların  tedavi  ve  takibinde 

özelleşmiş bir merkezde  lipid düşürücü ajanların  sıklıkla 

kullanılıyor olması, klinik rehberlerin önerileriyle örtüşen 

bir klinik uygulamaya işaret etmektedir. 

Hipotiroidizm  sıklıkla  hipertansiyon  dâhil  çeşitli 

KV risk faktörleriyle  ilişkilendirilmektedir. Hipotiroidizm 

tedavisinin  KV  sonuçları  iyileştirebileceğini  gösteren 

bulgular mevcuttur  (40, 41). Çalışmamızda hipotiroidizm 

tanısı bulunanların oranı bilinmemekle beraber  incelenen 

tüm  tanı  gruplarında  levotiroksinin  sık  kullanılan  ilk  on 

ilaç içinde olması, bu çalışmanın ilginç bulgularından birisi 

olarak kabul edilebilir. Kardiyak hastalıkların izlendiği bir 

merkeze  başvuranlarda  hipotiroidizm  tanısının  sıklıkla 

eşlik  etmesi  ve  replasman  tedavisinin  KV  problemler 

üzerindeki  sekonder  iyileştirici  etkileri,  levotiroksinin 

sıklıkla yazılan ilaçlar arasında bulunmasında rol oynamış 

olabilir.  Bu  tespitin  tanı  temelli  ayrıntılı  çalışmalarla 

desteklenmesine ihtiyaç duyulmaktadır. Ancak ülkemizde 

tiroid  hastalıklarının  ve  hipotiroidizmin  ayrıca  yaygın 

oluşu da (42, 43) bu bulguları değerlendirirken göz önüne 

alınmalıdır.  

Avrupa’da  geniş  değişkenlik  gösteren  jenerik  ilaç 

kullanımının (%17‐%83) Türkiye’de 2017’de %57,5 olduğu 

bildirilmiştir  (44, 45). KV hastalıklarda kullanılan  ilaçlara 

ilişkin bir meta‐analizde birçok  çalışmada  jenerik  ilaçlara 

karşı olumsuz görüş bulunduğu bildirilmiştir (46). Bununla 

uyumlu  olarak  çalışmamızda  HT  grubunda  jenerik  ilaç 

kullanımının ülkedeki genel ortalamanın bir hayli altında 

(%22)  olduğu  saptandı.  Öte  yandan  bu  oranın  İKH’nın 

dâhil  olduğu  gruplarda  artış  kaydettiği  gözlendi.  Bu 

durum,  ASA  başta  olmak  üzere  endikasyona  özgü  sık 

kullanılan  ilaçların  jenerik  alternatif  tercihleriyle  ilişkili 

olabilir.  

Bu  çalışmadaki  veriler,  hastaların  tedavilerine 

ilişkin elektronik tıbbi kayıtlarından elde edildiği  için söz 

konusu  kayıtlara  yansıyan  veriler,  hastanın  o  anda 

kullandığı tüm ilaçları içermiyor olabilir. Ayrıca hastaların 

incelenen  kayıtlarındaki  eşlik  eden  hastalıkları  dışında 

mevcut  kayıtlara  yansımamış  başka  komorbiditeleri  de 

bulunabilir.  Hastalar  belirlenen  üç  tanı  grubu  özelinde 

incelenmiş olup, bu tanılar dışındaki olası tanıların ilaçları 

tam  olarak  bilinmemektedir.  Ancak  potansiyel  diğer 

hastalıkların tüm gruplarda mevcut olması nedeniyle İKH 

ve DL tanılarının HT’ye etkisinin araştırılması bakımından 

karıştırıcılığın  önemli  ölçüde  ihmal  edilebilir  olması 

beklenir.  Çalışmanın  verilerinin  sadece  ayaktan  tedavi 

hizmeti  sunulan,  yataklı  servis  koşullarını  içermeyen 

özelleşmiş  bir merkezden  alınmış  olması  çalışmanın  bir 

kısıtlılığı  olarak  kabul  edilebilir.  Bununla  birlikte,  ilaç 

kullanımı  araştırmaları  genellikle  birinci  basamak  ya  da 

hastane  koşullarındaki  veriler  yoluyla  yürütülmekte  ve 

çalışmamızdaki  gibi  bu  tür  özelleşmiş merkez  verilerini 

içermemektedir. Bu  çalışmadaysa bu  tip bakir bir alanda 

gerçek yaşam verisi sunulmaktadır. İki buçuk yıllık kesitsel 

veriyi  inceleyen  çalışmamızda  standart  bir  yaklaşım 

benimsenmesi  ve  olası  mükerrer  hasta  kayıtlarının 

kullanılmaması için, HT‐t hariç tüm incelemelerde her bir 

multimorbid  durumu  ilgilendiren  veri  kayıtlarında  ilk 

tespit  edilen  hasta  protokolü  kullanıldı.  Aynı  hastanın 

farklı  zamanlardaki  protokollerine  dair  ilk  önermeyi 

yansıtmayan/tekrarlayan  verileri  bu  incelemeye  dâhil 

edilmedi. Çalışma periyodunun  tamamında multimorbid 

duruma  ilişkin  her  bir  protokolün  incelenmemiş  olması, 

çalışmanın  bir  diğer  sınırlılığı  olarak  kabul  edilebilir. 

Hastaların tedavilerinde yer alan  ilaçların dozlarıyla  ilgili 

kayıt  sisteminde  yeterli  veri  elde  edilemediği  için  bu 

bilgiler  sunulamadı.  Benzer  gerekçelerle  biyokimyasal 

laboratuvar  değerlerinin  ilaç  kullanımıyla  ilişkisi  de 

incelenemedi.  Çalışmanın  bulguları,  bu  kısıtlılıklar  göz 

önünde bulundurularak değerlendirilmelidir.  

Bu çalışmayla özelleşmiş bir kalp sağlığı merkezine 

başvuran  hastalara  reçetelenen  ilaçlar  başta 

antihipertansifler olmak üzere, hastaların belirli KV tanıları 

özelinde ayrıntılı olarak ortaya kondu. En çok tercih edilen 

antihipertansif  grubun  RAS  üzerinden  etkililer,  en  çok 

tercih  edilen  ilacınsa  metoprolol  olduğu  gözlenmekle 



128 Hipertansiyon ve komorbiditelerinde ilaç kullanımı 

birlikte; HT’ye  eşlik  eden  iki durumda da  sık  kullanılan 

ilaçların  genel  olarak  değişkenlik  göstermediği 

anlaşılmaktadır.  Son  yıllardaki  kılavuzlarda  beta‐bloker 

önerileri nispeten geri plana düşmüş olsa da bu çalışmada, 

eşlik eden hastalık varlığında daha belirgin olmak üzere, 

hipertansif  hastalarda  beta‐bloker  kullanımının  yaygın 

olduğu  dikkati  çekmektedir.  Bu  durumda  eşlik  eden 

hastalıkların  payı  olması  mümkündür.  Aynı  gerekçeyle 

ASA  kullanımının  da  fazla  olduğu  dikkati  çekmektedir. 

Primer  korumaya  ilişin  son  yıllarda  ortaya  çıkan 

tartışmaların  hemen  öncesine  ait  verileri  kapsayan  bu 

çalışma  bulgularının  gelecekte  bu  amaçla  ASA 

kullanımının  azalıp  azalmamasına  yönelik  trendin 

değerlendirilmesine katkı sağlaması beklenebilir.  

KAYNAKLAR 

1. GBD  2017  Cause  of  Death  Collaborators.  Global, 

regional,  and  national  age‐specific  and  sex‐specific 

mortality for 282 causes of death in 195 countries and 

territories,  1980–2017:  A  systematic  analysis  for  the 

Global  Burden  of  Disease  Study  2017.  Lancet. 

2018;392:1736–88. 

2. Özdemir R, Horasan GD, Rao C, Sözmen MK, Ünal B. 

An  evaluation  of  cause‐of‐death  trends  from  recent 

decades based on registered deaths in Turkey. Public 

Health. 2017;151:121‐30. 

3. Kjeldsen  SE.  Hypertension  and  cardiovascular  risk: 

General aspects. Pharmacol Res. 2018;129:95‐9. 

4. Jarari N, Rao N, Peela JR, Ellafi KA, Shakila S, Said AR, 

et  al.  A  review  on  prescribing  patterns  of 

antihypertensive drugs. Clin Hypertens. 2016;22:7. 

5. Semark B, Engström S, Brudin L, Tågerud S, Fredlund 

K,  Borgquist  L,  et  al.  Factors  influencing  the 

prescription  of  drugs  of  different  price  levels. 

Pharmacoepidemiol Drug Saf. 2013;22:286‐93. 

6. Kılıçkap M, Barçın C, Göksülük H, Karaaslan D, Özer 

N,  Kayıkçıoğlu  M,  et  al.  Data  on  prevalence  of 

hypertension  and  blood  pressure  in  Turkey: 

Systematic review, meta‐analysis and meta‐regression 

of  epidemiological  studies  on  cardiovascular  risk 

factors. Turk Kardiyol Dern Ars. 2018;46:525‐45. 

7. Mills KT, Bundy JD, Kelly TN, Reed JE, Kearney PM, 

Reynolds K, et al. Global disparities of hypertension 

prevalence  and  control:  A  systematic  analysis  of 

population‐based  studies  from  90  countries. 

Circulation. 2016;134:441‐50. 

8. Wilkins E, Wilson L, Wickramasinghe K, Bhatnagar P, 

Leal  J,  Luengo‐Fernandez  R,  et  al.  European 

Cardiovascular  Disease  Statistics  2017.  European 

Heart Network,  Brussels.  [Erisim  tarihi:  09 Haziran 

2020].  Erisim  adresi: 

http://www.ehnheart.org/images/CVD‐statistics‐

report‐August‐2017.pdf. 

9. Otsuka T, Takada H, Nishiyama Y, Kodani E, Saiki Y, 

Kato K, et al. Dyslipidemia and the risk of developing 

hypertension in a working‐age male population. J Am 

Heart Assoc. 2016;5(3):e003053. 

10. Sengul S, Akpolat T, Erdem Y, Derici U, Arici M, Sindel 

S,  et  al.  Changes  in  hypertension  prevalence, 

awareness, treatment, and control rates in Turkey from 

2003 to 2012. J Hypertens. 2016;34:1208‐17. 

11. Bayram F, Kocer D, Gundogan K, Kaya A, Demir O, 

Coskun  R,  et  al.  Prevalence  of  dyslipidemia  and 

associated risk factors in Turkish adults. J Clin Lipidol. 

2014;8:206‐16. 

12. Scholes S, Mindell JS. Health Survey for England 2017 

Cardiovascular  diseases.  National  Health  Service 

(NHS). December  2018.  [Digital]  ISBN:  978‐1‐78734‐

255‐2.  [Erisim  tarihi: 09 Haziran 2020]. Erisim adresi: 

http: //healthsurvey.hscic.gov.uk/media/78646/HSE17‐

CVD‐rep.pdf 

13. Tran  J, Norton R, Conrad N, Rahimian  F, Canoy D, 

Nazarzadeh M, et al. Patterns and temporal trends of 

comorbidity  among  adult  patients  with  incident 

cardiovascular  disease  in  the UK  between  2000  and 

2014:  A  population‐based  cohort  study.  PLoS Med. 

2018;15(3):e1002513. 

14. Murphy MO, Loria AS. Sex‐specific effects of stress on 

metabolic and cardiovascular disease: Are women at 

higher risk? Am J Physiol Regul Integr Comp Physiol. 

2017;313:R1–R9. 

15. Chronic  diseases  and  risk  factors  survey  in  Turkey. 

Republic of Turkey Ministry of Health. Publication No: 

909 Ankara, 2013.  

16. Gomez DM, Castillon PG,  Fresnillo  SH, Banegas  JR, 

Sadarangani  KP,  Artalejo  FR.  A  healthy  lifestyle 

attenuates  the  effect  of  polypharmacy  on  total  and 



Hipertansiyon ve komorbiditelerinde ilaç kullanımı  129 

cardiovascular  mortality:  A  national  prospective 

cohort study. Sci Rep. 2018;8:12615.  

17. Morgado MP, Rolo SA, Pereira L, Branco MC. Blood 

pressure  control  and  antihypertensive 

pharmacotherapy  patterns  in  a  hypertensive 

population  of  Eastern  Central  Region  of  Portugal. 

BMC Health Serv Res. 2010;10:349.  

18. Arıcı M, Birdane A, Güler K, Yıldız BO, Altun B, Ertürk 

Ş, ve ark. Türk hipertansiyon uzlaşı raporu. Arch Turk 

Soc Cardiol. 2015;43:402–9. 

19. Gupta M, Szmitko PE, Kajil M, Ostrovksi I, Tsigoulis 

M, Verma S, et al. Acetylsalicylic acid use in primary 

prevention  in Canada:  Insight  from  the primary care 

audit of global risk management (PARADIGM) study. 

Curr Res Cardiol. 2016;3:67‐70. 

20. Solanki KC,   Mistry RA,    Singh AP,  Jadav  SP, Patel  

NM,  Trivedi  HR.  Drug  utilization  study  of  anti‐

hypertensive  drugs    and  their  adverse  effects  in 

patients  of  a  tertiary  care  hospital.  J  ClinExp  Res. 

2013;1:58‐67 

21. Eshiet  UI,  Yusuff  KB.  Anti‐hypertensive  medicines 

prescribing  for  medical  outpatients  in  a  premier 

teaching  hospital  in  Nigeria:  A  probable  shift  of 

paradigm. Pharm Pract (Granada). 2014;12:419. 

22. McNeil  JJ, Wolfe R, Woods RL, Tonkin AM, Donnan 

GA,  Nelson  MR,  et  al.  Effect  of  aspirin  on 

cardiovascular  events  and  bleeding  in  the  healthy 

elderly. N Engl J Med. 2018;379:1509‐18.  

23. Gaziano  JM,  Brotons  C,  Coppolecchia  R,  Cricelli  C, 

Darius H, Gorelick PB, et al.  Use of aspirin to reduce 

risk of  initial vascular events  in patients at moderate 

risk  of  cardiovascular  disease  (ARRIVE):  A 

randomised,  double‐blind,  placebo‐controlled  trial. 

Lancet. 2018;392:1036‐46. 

24. Gu  Q,  Burt  VL,  Dillon  CF,  Yoon  S.  Trends  in 

antihypertensive medication use  and blood pressure 

control among United States adults with hypertension: 

The  National  Health  And  Nutrition  Examination 

Survey, 2001 to 2010. Circulation 2012;126:2105‐14. 

25. Narayan SW, Nishtala PS. Antihypertensive medicines 

utilization:  A  decade‐long  nationwide  study  of 

octogenarians,  nonagenarians  and  centenarians. 

Geriatr Gerontol Int. 2017;17:1109‐17. 

26. Sundbøll J, Adelborg K, Mansfield KE, Tomlinson LA, 

Schmidt  M.  Seventeen‐year  nationwide  trends  in 

antihypertensive drug use in Denmark. Am J Cardiol. 

2017;120:2193‐200. 

27. Vark LCV, Bertrand M, Akkerhuis KM, Brugts JJ, Fox 

K, Mourad  JJ,  et  al. Angiotensin‐converting  enzyme 

inhibitors  reduce mortality  in hypertension: A meta‐

analysis  of  randomized  clinical  trials  of  renin–

angiotensin–aldosterone  system  inhibitors  involving 

158 998 patients. Eur Heart J. 2012;33:2088–97.  

28. Caldeira  D,  David  C,  Sampaio  C.  Tolerability  of 

angiotensin‐receptor  blockers  in  patients  with 

intolerance  to  angiotensin‐converting  enzyme 

inhibitors. A systematic review and meta‐analysis. Am 

J Cardiovasc Drugs. 2012;12:263‐77. 

29. Messerli  FH,  Bangalore  S,  Bavishi  C,  Rimoldi  SF. 

Angiotensin‐converting  enzyme  inhibitors  in 

hypertension: To Use or Not to Use? J Am Coll Cardiol. 

2018;71:1474‐82.  

30. Li EC, Heran BS, Wright  JM. Angiotensin converting 

enzyme  (ACE)  inhibitors versus angiotensin receptor 

blockers for primary hypertension. Cochrane Database 

Syst Rev. 2014;2014:CD009096. 

31. Omboni  S,  Volpe M.  Angiotensin  receptor  blockers 

versus  angiotensin  converting  enzyme  inhibitors  for 

the treatment of arterial hypertension and the role of 

olmesartan. Adv Ther. 2019;36:278‐97. 

32. Whelton  PK, Carey  RM, Aronow WS, Casey DE  Jr, 

Collins  KJ,  Dennison  Himmelfarb  C,  et  al.  2017 

ACC/AHA/AAPA/ABC/ACPM/AGS/APhA/ASH/AS

PC/NMA/PCNA  guideline  for  the  prevention, 

detection, evaluation, and management of high blood 

pressure in adults: A report of the American College of 

Cardiology/American Heart Association Task Force on 

Clinical  Practice  Guidelines.  J  Am  Coll  Cardiol. 

2018;71:e127–248. 

33. Dezsi CA, Szentes V. The real role of beta‐blockers in 

daily cardiovascular therapy. Am J Cardiovasc Drugs. 

2017;17:361‐73. 

34. Williams B, Mancia G, Spiering W, Rosei EA, Azizi M, 

Burnier M,  et  al.  2018  ESC/ESH  Guidelines  for  the 

management  of  arterial  hypertension.  Eur  Heart  J. 

2018;39:3021‐104. 



130 Hipertansiyon ve komorbiditelerinde ilaç kullanımı 

35. Egan B, Flack J, Patel M, Lombera S. Insights on beta‐

blockers for the treatment of hypertension: A survey of 

health  care  practitioners.  J  Clin  Hypertens 

(Greenwich). 2018;20:1464‐72. 

36. Ham AC, van Dijk SC, Swart KMA, Enneman AW, van 

der  Zwaluw NL,  Brouwer‐Brolsma  EM,  et  al.  Beta‐

blocker use and fall risk in older individuals: Original 

results from two studies with meta‐analysis. Br J Clin 

Pharmacol. 2017;83:2292‐302.  

37. Cholesterol  Treatment  Trialistsʹ  Collaboration. 

Efficacy and safety of statin therapy in older people: A 

meta‐analysis of  individual participant data  from  28 

randomised controlled trials. Lancet. 2019;393:407‐15. 

38. Stone NJ, Robinson JG, Lichtenstein AH, Bairey Merz 

CN,  Blum  CB,  Eckel  RH,  et  al.  2013  ACC/AHA 

guideline  on  the  treatment  of  blood  cholesterol  to 

reduce atherosclerotic cardiovascular risk in adults: A 

report  of  the  American  College  of 

Cardiology/American Heart Association task force on 

practice guidelines.  J Am Coll Cardiol. 2014;63:2889–

934. 

39. Walley T,  Folino‐Gallo P,  Stephens P, Van Ganse E. 

Trends  in  prescribing  and  utilization  of  statins  and 

other  lipid  lowering drugs across Europe 1997–2003. 

Br J Clin Pharmacol. 2005;60:543‐51.  

40. Udovcic M, Pena RH, Patham B, Tabatabai L, Kansara 

A. Hypothyroidism and the heart. Methodist Debakey 

Cardiovasc J. 2017;13:55‐9.  

41. Suh  S,  Kim  DK.  Subclinical  hypothyroidism  and 

cardiovascular  disease.  Endocrinol  Metab. 

2015;30:246‐51.  

42. Özgül Ö, Şahin S, Cander S, Gül B, Ünal OK, Akçalı Ü, 

ve  ark.  Endokrinoloji  polikliniğine  başvuran 

hastalarda  tiroid  fonksiyonlarının  yaş  ile  olan 

ilişkisinin  incelenmesi.  Uludağ  Üniversitesi  Tıp 

Fakültesi Dergisi. 2011;37:67–70. 

43. Sarıtaş A, Sarıtaş PU, Kurnaz MM, Çelik A. Spectrum 

and  Prevalence  of  Thyroid  Disorders  in  Patients 

Admitted to the Anaesthesiology Outpatient Clinic for 

Surgery. Turk J Anaesthesiol Reanim. 2015;43:240‐5. 

44. Wouters  OJ,  Kanavos  PG,  McKee  M.  Comparing 

generic drug markets in Europe and the United States: 

Prices,  volumes,  and  spending.  Milbank  Q. 

2017;95(3):554‐601. 

45. T.C. Sağlık Bakanlığı. Sağlık  İstatistikleri Yıllığı 2017 

Haber Bülteni. Sayı: 6. Ankara; 2018. [Erişim tarihi: 10 

Mayıs  2020].  Erişim  adresi: 

https://dosyamerkez.saglik.gov.tr/Eklenti/27344,saglik

‐istatistikleri‐yilligi‐2017‐haber‐bultenipdf.pdf?0 

46. Kesselheim  AS,  Misono  AS,  Lee  JL,  Stedman  MR, 

Brookhart  MA,  Choudhry  NK,  et  al.  Clinical 

equivalence of generic and brand‐name drugs used in 

cardiovascular disease: A systematic review and meta‐

analysis. JAMA. 2008;300:2514‐26.