Bergson’un ahlak anlayışı - Bircan, Veysel (My University, 2004)
Henri Bergson'a göre birbirine karşıt iki tür ahlâk vardır. Kapalı ahlâk ve açık ahlâk. Kapalı ahlâk; sosyal yaşamın bireyciliği ve bencilliği engellemek için bulmuş olduğu bir çaredir. Böyle bir ahlâk kapalı toplumun kendini koruma içgüdüsünün bir ifadesidir ve insanı içinde doğduğu topluluğun hizmetine sokan bir işleve sahiptir. Kapalı ahlâk, zekâya dayanır ve toplumsal yaşamdan çıkar. Toplumun dengesini ve devamını sağlamak amacıyla konmuş, bireyin dışındaki kuralların bütünüdür. Bu nedenle, kapalı ahlâk, birtakım yasaklayıcı kurallardan oluşan sınırlanmış, baskıya dayalı toplumsal bir ahlâktır. Bu ahlâk, bir toplumda hakim olan alışkanlıklarda, törelerde ve yasalarda kendini gösterir. Kapalı toplum ahlâkı, kişilere tartışılmadan benimsetilmiş bir vatandaş ahlâkıdır. Kapalı toplumda özgürlük değil, yasalar hakimdir. Ödevler ise yaşama ihtiyacının bir zorunluluğu olarak ortaya çıkar. Bu ahlâk hep belirli bir toplumun ahlâkıdır; genel geçer, evrensel bir ahlâk olamaz. Bergson'a göre, içine doğduğumuz veya hazır bulduğumuz kapalı ahlâk, tam bir ahlâk değildir. Tam bir ahlâklılığa yükselebilmek için birey, topluma uymaktan çıkmalı, içten gelen bir hamle ile ahlâka yükselmelidir. Kapalı ahlâk ve statik din 20. yüzyılın maneviyatını kaybetmiş insanlığının ahlâki problemlerini çözümleyebilecek nitelikte değildir. Yeni bir ahlâka yeni bir maneviyata ihtiyaç vardır. Hayat atılımı, yarattığı kahramanlarla maneviyatı inşa etmeye devam edecek, hayatın tekâmülü ahlâk alanında da kendini gösterecektir. Bu ahlâk, mistik kahramanlar aracılığıyla oluşacak onların sempatisi, bilgelikleri, kuşatıcılıkları, aşkları insanları cezb edecektir. Tanrı'dan aldıkları ilhamla adeta değerleri ve ahlâkı yeniden inşa edecekler insanlığın maneviyata olan ihtiyacını sevgiyle karşılayacaklardır. Sezgiye dayanan bu ahlâk, sevginin, aşk ve özgürlüğün hakim olduğu açık toplumun ahlâkıdır. Açık toplumun açık ahlâkı toplumsal değil kişisel bir ahlâktır. Özgürlük duygusu veren ve özgürleştirici olan bu ahlâk, tüm insanlığı kapsadığı için açıktır ve bundan ötürü de evrenseldir. Açık ahlakta kurallar, yerini kahraman ve büyük insanların getirdiği örneklere bırakmıştır. Açık ahlâk, üstün kişilerde, kahramanlarda kendini gösterir, ilkin onlarca yaşanır. Açık ahlâkın kahramanı kendi şahsiyetinde, kendi ruhundan doğan değerlere tüm insanları çağırmaktadır. Bergson'un açık ahlâkı içinde yaşadığı toplum ve çağda hakim olan anlayışlarla hesaplaşarak bunalım çağındaki insanlığa kurtuluş reçetesi olarak yol gösterici niteliktedir. BERGSON'S MORAL UNDERSTANDING According to Henry Bergson, there are two kinds of moral attitudes. The open moral and closed ones. Closed moral is a remedy of social life in order to prevent invidualism and selfishness. This kind of moral is an expression of closed society to protect itself and has the function of making the individual to serve society to which she/ he belongs. Closed moral is based on intelligence and arises from social life. It is settled to provide stability and maintenance of society and covers entire rules apart from the individual. Therefore, closed moral is formed from certain prohibitive rules that make it restrictive and leaning against pressure. This shows, in turn, itself in society with dominant habits, customs, and rules. The closed society one is a fellow-citizens' moral that imposes itself on individuals without taking their consideration into account. In closed society, freedom is not dominant, but rules and duties emerge in the form of obligations of vital necessities. This sort of moral belongs to particular societies and cannot become universally valid. According to Bergson, closed moral, into which indviduals are born into or find themselves inmerged in it, is not precisely moral in the ethical sense. True morality transcends outward material necessities and social obligations. It is an act of our inner lives and expresses itself as intention. Closed moral and static religion are not in a state to solve humanity's moral problems; humanity that has lost its spiritual aspect in the Twentieth century.. There is need for a new moral and new spirituality. Evolution in existence will continue to build spirituality with its created new heroes and evolution of life will show itself more explicitly in the moral domain. This kind morality will be formed by mystic heroes whose sympathies, wisdoms, intelligence and passions will catch the attention of human beings. Inspired by the Good, they shall be capable to respond humanity's requirements for spirituality and morality. Open society's morality, in which love, passion and freedom are the dominant factors, is based on intuition. Open society's open moral is individual rather than social. It liberates, delivers the individual human from all possible sorts exterior pressures. In open morality rules substituted by role-mdels made up of heroes and wise people. Open morality displays itself in the personality of heroes who lend their lives to the general benefit of human beings. Open morality is the supreme form of spirituality. Bergson's open moral will be a prescription for salvation and lends guidance to overcome those stringent difficulties pleaguing present-day humanity.
Keywords: Bergson, Henri, 1859-1941; Felsefe; Filozoflar_Fransa; Modern Batı felsefesi