Komünizm döneminde Arnavutluk sineması - Ropaj, Fitim (My University, 2022)
Diktatörlerin en fazla kullandıkları algı yaratma araçlarından biri olan sinema Sovyetler Birliği, Nazi Almanya’sı ve Faşist İtalya’da yakaladığı büyük başarılardan sonra çeşitli ülkelerin rejimlerinde de propaganda aracı olarak kullanılmıştır. Diğer Avrupa ülkelerine göre Arnavutluk’a daha geç gelen sinema Arnavut halkını da etkilemiştir. Önce İtalyan bir fotoğrafçı olan Marubi’nin İşkodra’da fotoğraf stüdyosu açmasıyla sinematografi ile tanışan halk, daha sonra Marubi’nin öğrencisi olan Kole İdromeno’nun kendi evinde başlattığı sinema geceleri ile yepyeni bir icada tanıklık etmiştir. Ancak Arnavut sinema tarihi açısından derin izler bırakan kişiler Manaki Kardeşlerdir. Onlar Arnavutluk için tarihi öneme sahip olan ve 1908 yılında Manastır şehrinde gerçekleşen “Arnavut Dili Kongresi’ni” kayda almışlardır. Sonrasında çeşitli yabancı film şirketleri Arnavutluk topraklarında birden fazla çekimler yaptılar. Kral Zogu zamanında İtalya’nın büyük etkisi olan Arnavutluk’ta İtalyan yapımcıların önderliğinde birkaç kısa film çekilmiş ve İtalya’nın 1939 yılında Arnavutluk’u tamamen işgal etmesiyle bazı İtalyan filmleri açık havada gösterilmiş ve bir İtalyan film şirketi kurulmuştur. Ancak Arnavutluk’ta asıl sinemanın başlangıcı komünizmin devletin başına geçmesiyle başlar. Sinemanın etkisini iyi bilen diktatör Enver Hoca, Sovyetler Birliği ile anlaşarak Arnavutluk’taki ilk film stüdyosu olan Kinostudio’yu kurar. Bugüne kadar gelebilmiş neredeyse bütün filmlerin yapımı devletin kontrolünde olan bu film stüdyosuna aittir. Önce Sovyet yönetmenler ve kurgucularından destek alan Kinostudio zamanla Arnavutların eline geçmiş ve herhangi bir yabancı ülkeden destek almadan faaliyetlerini sürdürmüştür. Filmlerde özellikle Enver Hoca’nın hayal ettiği “İdeal Arnavut Vatandaş” konusu işlenmiştir. Dinler aşağılanmış ve zaman zaman diğer bütün dünya ülkeleri düşman ilan edilmiştir. Kadınların toplumda daha fazla yer almalarını sağlamak için eski görüşler eleştirilmiş ve her meslekte kadınların çalışabileceklerini gösteren farklı sahneler filmlerde gösterilmiştir. Özellikle 10’dan fazla savaşçı çocuk filmi çekilerek yeni neslin vatana sahip çıkan kahraman bireyler olarak yetiştirilmesi amaçlanmıştır. Enver Hoca’nın onayını almadan hiçbir film gösterime girmezken sansür en yüksek düzeydeydi. Bağımsız filmlerin yasak olduğu ülkede zamanla yabancı filmlerin gösterimine de izin verilmemiştir. Göstergebilim kuramı çerçevesinde üç önemli Arnavut filmi analiz edilmiş olup bu filmler şu sebeplerden dolayı seçilmiştir: Skënderbeu - Lufëtari i madh i Shqipërise (İskender Bey - Arnavutluk'un Büyük Savaşçısı) filmi Sovyetler’in yönetmenliğinde çekilmiş olmasına rağmen ilk Arnavut filmi olarak sayılmaktadır. Shembja e İdhujve (İdollerin Yıkımı) filmi dinleri en ağır dille eleştirmektedir. Özellikle bu filmde papaz ve kilise aşağılanmaktadır. Kapedani (Komutan) filmi ise kadınların mesleklerde çalışmasını hor gören eski zihniyeti eleştirir ve onlarla alay eder. Kadınların hem şehirde hem köyde her işte yer almasını savunur. 1. SİNEMA ve PROPAGANDA7 1.1.Propaganda Kavramı ve Tarihsel Süreci7 1.2.Propaganda Çeşitleri9 1.2.1.Beyaz Propaganda9 1.2.2.Gri Propaganda10 1.2.3.Kara Propaganda10 1.3.Propaganda ve Sinema İlişkisi11 1.4.Sinemada Propagandanın Kullanım Örnekleri13 1.4.1.Sovyetlerin Sosyalist Sineması13 1.4.2.Almanya’nın Nazi Sineması16 1.4.3.İtalya’nın Faşist Sineması19 1.4.4.Amerika’nın Emperyalist Sineması22 2.ARNAVUTLUK SİNEMASI ve ENVER HOCA25 2.1.Komünizm Öncesi Arnavutluk Sineması25 2.1.1.Arnavutluk’ta İlk Film Çekimleri29 2.2.Enver Hoca Döneminde Bir Propaganda Aracı Olarak Sinema30 2.2.1.Enver Hoca (Hayatı ve Yükselişi)31 2.2.2.Enver Hoca’nın İktidara Gelmesinin Ardından Arnavutluk Sineması34 2.2.3.Enver Hoca’nın Emriyle İlk Arnavut Filmi Çekiliyor35 2.2.4.Arnavutluk’un İlk Film Stüdyosu: Kinostudio37 2.2.5.Komünizm Döneminde İlk Arnavut Yapımı Filmleri39 2.2.5.1.Arnavut Sinemasının İlk Sanatsal Filmi:Tana40 2.2.5.2.Son Arnavut-Sovyet Filmi: Furtuna40 2.2.5.3.Debatik41 2.2.6.Arnavutluk’un Dış Dünyayla İlişkileri Koparma Süreci42 2.2.7.Enver Hoca’nın İdeal Arnavut Vatandaş Projesi Sinemayla Gerçekleşiyor44 2.2.7.1.Skenderbeu:Luftetari i Madh i Shqiperise (İskender Bey: Arnavutluk’un Büyük Savaşçısı)48 2.2.7.2.Debatik48 2.2.7.3.Vitet e Para (İlk Yıllar)49 2.2.7.4.Komisari i Drites (Işığın Komiseri)59 2.2.7.5.Duel i Heshtur (Sessiz Düello)50 2.2.7.6.Horizonte te Hapura (Açık Ufuklar)50 2.2.7.7.Krevati i Perandorit (İmparatorun Yatağı)51 2.2.7.8.Beni Ecen Vete (Beni Kendisi Yürür)51 2.2.7.9.Lulekuqet Mbi Mure (Duvardaki Gelincikler)52 2.2.8.Enver Hoca’nın Arnavut Sinemasına Uyguladığı Sansürler52 2.2.9.Arnavutluk’ta Dinlerin Yasaklanması ve Sinemanın Rolü55 2.2.10.Arnavutluk Sinemasında Kadın Temsili58 2.2.10.1.Kadın Haklarını Konu Edinen Dört Film61 2.2.10.2.Arnavut Film Yapımlarında Yer Alan İlk Kadınlar64 2.3.Komünizm Sonrası Arnavutluk Sineması66 3.GÖSTERGEBİLİM KURAMI ÇERÇEVESİNDE FİLMLER ANALİZİ68 3.1.Göstergebilim Nedir?68 3.2.Skenderbeu: Luftetari i Madh i Shqiperise(İskender Bey: Arnavutluk’un Büyük Savaşçısı)70 3.2.1.Filmde Komünizmi Çağrıştıran Sahnelerden Örnekler76 3.3.Shembja e İdhujve (İdollerin Yıkımı)80 3.3.1.Filmde Komünizm İdeolojisindeki Sahnelerden Örnekler84 3.4.Kapedani (Komutan) 90 SONUÇ100 KAYNAKÇA102

Cinema, which is one of the most used perception creation tools by dictators, started to be used by the regimes of various countries after its great success in the Soviet Union, Nazi Germany and Fascist Italy. The cinema, which entered Albania later than other European countries, has managed to impress every Albanian citizen. The people, who first became acquainted with the machines when Marubi, an Italian photographer, opened a photography studio in Shkodër, later witnessed a brand new invention with the cinema nights started in his own home by Kole İdromeno, a student of Marubi. However, it is the Yanaki brothers who left deep traces in Albanian cinema history. They recorded the Congress of the Albanian Language, which was of historical importance for Albania and took place in the city of Manastir in 1908. Afterwards, various foreign film companies shot more than once in Albanian territory. During the reign of King Zogu, a few short films were shot in Albania by the İtialian film procuders. With the Italian occupation of Albania in 1939, some Italian films were shown outdoors and an Italian film company was established. However, the beginning of the real cinema in Albania begins with the coming of communism to the state. The dictator Enver Hoxha, who knew the influence of cinema well, made an agreement with the Soviet Union and established Kinostudio, the first film studio in Albania. The production of almost all films that have survived due today belongs to this film studio, which was under the control of the state. Kinostudio, which first received support from Soviet directors and editors, eventually fell into the hands of Albanians, and after that, no support was received from any foreign country. In the films, the subject of Ideal Albanian Citizen, which Enver Hoxha dreamed of, was handled. Religions were humiliated and from time to time all other countries of the world were declared enemies. In order to make women more involved in society, old views were criticized and shown in movies with different scenes where women in every profession could work. In particular, more than 10 films of warrior children were shot, aiming to raise the new generation as heroic individuals who protect their homeland. Censorship was at its highest, while no film was released without the approval of Enver Hoxha. In the country where independent films were prohibited, many foreign films were not allowed to be shown over time. Three important Albanian films were analyzed within the framework of semiotic theory and these films were chosen for the following reasons: Skënderbeu - Lufëtari i madh i Shqipërise (Skanderbeg - the great warrior of Albania) is considered the first Albanian film even though it was directed by the Soviets. Shembja e Idhujve (The Destruction of Idols) criticizes religions in the strongest terms. Especially in this film, he insults the priest and the church. Kapedani, on the other hand, criticizes and mocks the old mentality that despises women working in professions. İt advocates for women to take part in every job both in the city and in the village.
Keywords: Albania; Arnavutluk; Cinema; Communism; Communism and motion pictures; Enver Hoca Albania; Enver Hoxha; Komünizm; Komünizm ve sinema; Motion pictures; Sinema