Fethinden Moğol istilasına kadar Tirmiz tarihi - Özoğlu, Asiye (My University, 2023)
Bugün Özbekistan sınırları içerisinde yer alan Tirmiz şehri, Emevîler Dönemi’nde ilk olarak Saîd b. Osman tarafından fethedilmiştir. Kadim bir şehir olan Tirmiz, Ceyhun nehri kenarında olması sebebiyle bulunduğu konum bakımından önemlidir. Bu çalışmada Tirmiz şehri, coğrafî, siyasî, iktisadî, ilmî ve kültürel olarak ele alınmıştır. İslâm fetihlerine kadar Tirmiz’in tarihî süreci incelenerek İslâm sonrası dönemde nasıl bir gelişim izlediği ortaya konulmuştur. Emevîler Dönemi’nde fethedilen şehir isyancı Musa b. Abdullah ile verilen uzun bir mücadeleden sonra tekrar geri alınmıştır. Bundan sonra zaman zaman yerel Türk yöneticilerin idaresine giren şehir, Moğol İstilasına kadar stratejik konumunun da etkisiyle sürekli siyasî mücadelenin yaşandığı bir yer olmuştur. Tirmiz, siyasî ve askerî hadiselerin yanında ilmî ve kültürel olarak da kendini göstermiştir. Birçok âlimin doğup yetiştiği yer olan şehir, diğer âlimlerin rihleleriyle de ilmî hayatına bir canlılık katmıştır. Ortaçağın önemli ticaret yolları üzerinde yer almasından dolayı da iktisadî olarak gerek ticaret gerekse üretim sayesinde ekonomik idamesini sağlamıştır. Bu bağlamda çeşitli yönleriyle ele aldığımız Tirmiz’in, aynı zamanda dönemin çevre bölge ve devletlerin tarihine de ışık tutacağı bir gerçektir.

Tirmidh city, which is located within the borders of Uzbekistan today, was first conquered by Saîd b. Osman during the Umayyad Period. Tirmidh, an ancient city, is important in terms of its location because it is on the banks of the Ceyhun river. In this study, the city of Tirmidh has been discussed geographically, politically, economically, scientifically and culturally. By examining the historical process of Tirmidh until the Islamic conquests, it has been revealed what kind of development it followed in the post-Islamic period. The city, which was conquered during the Umayyad Period, was taken back after a long struggle with the rebel Musa b. Abdullah. After that, although the city was under the administration of local Turkish administrators from time to time, it became a place where there was a constant political struggle until the Mongol invasion, due to its strategic location. The city of Tirmidh, showed itself scientifically and culturally as well as political and military events. The city, where many scholars were born and raised, has added vitality to the scientific life with the journeys of other scholars. Since it was located on the important trade routes of the Middle Ages, it provided its economic continuity thanks to both trade and production. In this context, it is a fact that Tirmidh, which we have discussed with its various aspects, will also shed light on the history of the surrounding regions and states of the period.
Keywords: Ceyhun; Ceyhun Tirmidh; History; Horasan; Khorasan; Ma-wara’un-nahr; Mâverâünnehir; Musa b. Abdullah; Tarih; Termez (Uzbekistan); Termiz (Özbekistan); Tirmiz