Dil-tefsir ilişkisi çerçevesinde Mukaddimetü tefsîri İbni’n-Nakîb adlı eserde mecâz - İnal, Nefise (My University, 2020)
Beşerî bir olgu olan dilin anlatım üslupları içinde mecâz, Kur’ân’ın önemli üsluplarından biridir. Mecâz, Kur’ân’ın nüzulünden daha sonraki süreçlerde ilmî bir mesele olarak ele alınan Kur’ân’ın i’câzı konusunda kullanılan önemli bir vasıta olmuştur. Lafız-mana eksenindeki tartışmaların merkezinde de mecâz yer almıştır. Dil, tefsir ve kelam alimleri, Kur’ân’ın anlam derinliklerini ve sırlarını ortaya çıkarmak amacıyla belâgat ilmini derinlemesine incelemişlerdir. Ortaya koydukları belagat kurallarını ilahi kelama tatbik etmeye çalışmışlar ve bu konuda çok değerli eserler yazmışlardır. Bunlardan biri de İbnü’n-Nakîb el-Makdisî’nin (ö. 698/ 1298) 100 ciltlik tefsirinin mukaddimesi olan Mukaddimetü Tefsîri İbni’n-Nakîb fî ilmi’l-beyân ve’l-meânî ve’l-bedî ve i’câzi’l-Kurʾân adlı eseridir. Bu çalışma, genel olarak i’câz-belâgat-tefsir ilişkisi, özel olarak da İbnü’n-Nakîb el-Makdisî’nin Mukaddime’si bağlamında, mecâzın Kur’an’ın anlaşılmasındaki önemini ve rolünü konu edinmiştir. Çalışma, bir giriş ve iki bölüm şeklinde düzenlenmiştir. Giriş’te tezin temelini teşkil eden mecâz kavramı üzerinde durulmuş, tarihsel süreci incelenmiş ve bu süreç içerisinde geçirdiği anlam değişiklikleri ortaya konulmaya çalışılmıştır. Nakîb el-Makdisî’nin hayatı, ilmi kişiliği ve eserleri üzerinde durulmuştur. Üzerinde çalıştığımız eserin müellifinin kim olduğu hususundaki tartışmalar ele alınmış ve eserin İbnü’n-Nakîb’e nispetinde şüphe olmadığı görülmüştür. İkinci bölümde ise İbnü’n-Nakîb’in i’câz mektebinden belâgata uzanan tarihi seyir ve dil-tefsir ilişkisi çerçevesinde, belâgat tarihindeki ve felsefesindeki esas yeri tespit edilmeye çalışılmıştır. Müellifin Mukaddime’de beyân bölümünde merkeze aldığı mecâz kavramının hem teorik hem de âyetlerden hareketle pratik yönü incelenmiş ve eserin i’câz-belâgat ilmindeki yeri ve önemi belirlenmeye çalışılmıştır. Abdülkâhir el-Cürcâni (ö. 471/ 1078-79) ve Fahreddîn er-Razî (ö. 606/ 1210) sonrası bir dönemde yaşamış olan İbnü’n-Nakîb’in i’câz anlayışı ve âyetlerden hareketle mecâz kavramına getirdiği açılımlar detaylı bir şekilde değerlendirilmiştir.

It is an undeniable truth that the language, which is an human phenomenon, has metaphors in the expressive styles. Also, The Qur’ān, revealed in a certain language, uses this important style. The metaphor has been one of the most important instruments used in the iʿjāz of the Qur'ān, which was considered as a scientific issue in the later processes. The metaphor has been at the center of the discussions on the word-meaning axis too. The scholars of ilm al-kalam and tafsir have studied the science of rhetoric in order to reveal the depths of meaning, literary quality, and secrets of the Qur'ān. They have tried to apply the rhetoric rules to “divine words” and have written valuable works on this subject. One of these works is “Muqaddimatu Tafsīr Ibn al-Naqīb fi ilm al-bayān wa al-maānī wa al-badī wa i’jāz al-Qurʾān which were written by Ibn al-Naqīb al-Maqdisī (d. 698/ 1298). Maqdisi wrote this two volume bookas an introduction to his 100 volume tafsir unfortunately not surviving to the present day.This thesis is about the importance and role of the metaphor in the understanding of the Qur'ān in the context of the relation of i'jāz-rhetoric-tafsir in general and the Muqaddimah of Ibn al-Naqīb al-Maqdisī in particular. The paper is planned as one introduction and two sections. In the introduction part, the concept of metaphor, which forms the basis of the thesis, has been emphasized, its historical process has been examined and its semantic changes have been explained during this process. In the first chapter, the life, scientific personality and the works of Ibn al-Naqīb al-Maqdisī are emphasized. The discussions on the identity of the author of the work in question were handled and it was concluded that the owner of the work is highly probable Ibn al-Naqīb al-Maqdisī. In the second part, it is examined that the main position of Ibn al-Naqīb in the history and philosophy of rhetoric within the framework of the historical course from his i'jāz school to rhetoric and language-tafsir relationship. The theoretical and practical, with the help of verses, aspects of the concept of metaphor, which is centered in Ilm al-Bayān of the Muqaddimah, have been examined. İt is determined that the place and importance of the work in the science of i’jāz-rhetoric following the ʿAbd al-Qāhir al-Jurjānī (d. 471/ 1078-79) and Fakhr ad-Dīn ar-Rāzī (d. 606/ 1210), Ibn al-Naqīb's idea of i'jāz and the expansions he brought to the concept of metaphor based on verses has been evaluated in detail.
Keywords: Belâgat Ibn al-Naqīb al-Maqdisī; Hermeneutics; I’jāz; Islam; İ’câz; İbnü’n-Nakîb el-Makdisî; İslam; Mecâz; Metaphor; Mukaddime; Muqaddimah; Rhetoric; Tafsir; Tefsir; Tefsir bilimi