İhvan-ı Safa’da Te’vil - Öztosun, Mayide (My University, 2006)
İhvân-ı Safâ X. y.y.’da Basra’da ortaya çıkmış dini, felsefi ve siyasi yönelimlere sahip bir grup olarak dönemlerinin sosyal, siyasi ve fikri dekoruna has çeşitliliği, dönemin problemlerine çözüm üretmede eklektik bir felsefi tavır ortaya koymaya çalışmıştır. Felsefi etkinlikleri çerçevesinde ilk bakışta çok belirgin olmayan bir yorum anlayışı geliştirmişler ve bunu fizik âleme olduğu kadar metafizik âleme de özgü kılmaya çalışmışlardır. Felsefi etkinlikleriyle evreni ve varlığı olduğu kadar metafiziği de anlamaya yönelik bir çaba sergileyen İhvân, madde ötesini anlamada temel malzeme olarak kutsal metni; evreni anlamlandırmada ise varlık veya evreni meydana getiren parçalar arasındaki tamamlayıcı ilişkiyi temel almıştır. Metafiziği yorumlama çabası, Kutsal metnin merkeze alınıp eskatalojik unsurlarla tamamlanması olarak somutlaşmış ve teolojik te’vil olarak belirginlik kazanmıştır. Evren ve onu meydana getiren parçalar arasındaki kompleks ilişkinin anlamlılığı ve insanın evrende varoluş anlamına yaptığı katkıyı yansıtan yaklaşım da kozmolojik te’vil olarak ortaya çıkmıştır. İhvân’da te’vilin hem teolojik, hem de kozmolojik yönü, kendini var kılan hususların sembolik anlamı üzerine bina edilmiştir. Buna göre kutsalın dili evreni anlama sadedinde rumuzlar ve semboller içerirken, evreni oluşturan parçalar da insanı fizikötesini veya kutsalı anlamaya yaklaştıran semboller ve rumuzları içermektedir. İhvân, naklin kimi zaman söz konusu olan üst dili veya tekdüzeliği ile aklın gerçekçiliğinin ancak te’vil aracılığıyla örtüştürülebileceğini savunur. Buna göre İhvân’da te’vil insanın ontolojik varlığının metafizik karşısındaki konumunu ve metafiziğin de insan karşısındaki konumunu anlamlandırma çabası olarak değerlendirilebilir.

Ihvan-ı Safa as a group flourished in Basra. It has political and philosophical tendencies wich tried to form an eclectic position with the aim of solving the problems of their era. Within the frame of their philosophical activities, they developed a special understanding of interpretation (te’vil) which couldn’t be understood at the first sight ecuily and they broadened this kind of understanding of interpretation to physical and meta physical world. In order to understand the metaphysic Ihvan uses Kur’an as a main material and when it comes to understand the universe, they base on the relationship between “being” and the elements which emerge the universe. The trial of interpreting the metaphysical subjects becomes concorate with the efforts putting Kur’an at the center and complete the meaning with escatalogical elements and flourishes as a theological interpretation. The meaningfullness of universe and complex relations, forming ıt and the approach reflecting the support of human for the meaning of existensein universe called as cosmological interpretation. Both sides of theological and cosmological interpretation base on the symbolic meaning of elements which emerge themselves. While the language of “sacred” includes symbols, the elements that emerge the universe have symbols helping in understanding metaphysics and “sacred”. İhvan, supposes the harmony between the realisation of “mind” and the “revelation” only by the way of interpretation can be evalvated as a trial which gives meaning the ontological place of human against metaphysic and the position of metaphysic against human. Sayfa No. KISALTMALAR............................................................................................. i ÖZET................................................................................................................ ii ABSTRACT..................................................................................................... iii ÖNSÖZ............................................................................................................. iv GİRİŞ............................................................................................................... I I. HERMENÖTİK NEDİR?.............................................................................. II II. HERMENÖTİĞİN TARİHÇESİ.................................................................. III A. ANTİK HERMENÖTİK...................................................................... III B. ORTAÇAĞDA HERMENÖTİK.......................................................... IV C. MODERN HERMENÖTİK.................................................................. V 1. Friedrich Schleiermacher (1768-1834)....................................... V 2. Wilhelm Dilthey (1833-1911)..................................................... VI 3. Martin Heidegger (1889-1976)................................................... VIII 4. Hans George Gadamer (1900-2002)........................................... IX HERMENÖTİK......................................................................... 1 II. TE’VİL NEDİR?.......................................................................................... 2 III. İSLAM’DA TE’VİL ANLAYIŞI VE TARİHÇESİ................................... 3 IV. İSLAM FELSEFESİNİN KLASİK DÖNEMİNDE TE’VİL..................... 8 A. KİNDİ’DE TE’VİL.............................................................................. 8 B. FÂRÂBİ’DE TE’VİL........................................................................... 11 C. İBN-İ SİNÂ’DA TE’VİL...................................................................... 12 İKİNCİ BÖLÜM İHVÂN-I SAFÂ I. İHVÂN-I SAFÂ’NIN TARİHÇESİ.............................................................. 18 II. İHVÂN-I SAFÂ TOPLULUĞUNUN OLUŞTUĞU SOSYO-KÜLTÜREL ZEMİN.............................................................................................................. 19 III. İHVÂN-I SAFÂ’YI ETKİSİ ALTINA ALAN FİKİR AKIMLARI.......... 22 A. İSMAİLİLİK........................................................................................ 22 B. PİSAGOR............................................................................................. 30 C. İHVÂN-I SAFÂ’DA DİN FELSEFE İLİŞKİSİ.................................. 32 ÜÇÜNCÜ BÖLÜM İHVÂN-I SAFÂ’DA TE’VİL I. İHVÂN-I SAFÂ’DA TE’VİL ANLAYIŞINI YAPILANDIRAN ZEMİN.. 36 A. BİLGİ ANLAYIŞI............................................................................... 36 B. DİL ANLAYIŞI .................................................................................. 38 C. VAHİY (PEYGAMBERLİK) ANLAYIŞI.......................................... 41 II. İHVÂN-I SAFÂ’DA TE’VİL...................................................................... 46 A. TEOLOJİK TE’VİL............................................................................ 46 1. Zâhir-Bâtın Ayırımı.................................................................... 49 2. İhvân-ı Safâ’nın Teolojik Te’vil Anlayışına Dair Bir Örneklem 52 a. Cennet Ve Cehennem....................................................... 52 b. Kıyamet............................................................................ 54 c. Öldükten Sonra Dirilme................................................... 55 d. Peygamber Kıssaları ........................................................ 58 e. Melek Ve Şeytan.............................................................. 58 B. KOZMOLOJİK TE’VİL.................................................................... 61 1. Kozmolojik Te’vil’in Sembolizm Çerçevesinde İki Açılımı.... 67 a. Sayısal Sembolizm.......................................................... 67 b. Kozmik Sembolizm........................................................ 69 SONUÇ......................................................................................................... 80 BİBLİYOGRAFYA..................................................................................... 84
Keywords: İslam Dini_Felsefe; İslam Felsefesi