Menkul kıymet yatırım ortaklıklarının hesap işleri düzeni ve mali tabloları - Söylemezoğlu, Cengiz (My University, 2000)
Türkiye'de sermaye piyasası ve borsa faaliyetleri, halkımız tarafından her zaman büyük ilgi görmüş ve yaratılan taleple tarihi süreci boyunca çok hızlı gelişmelere sahne olmuştur. Türkiye'de 1981 yılında ilk geniş kapsamlı Sermaye Piyasası Kanunu'nun çıkarılması, 1986 yılında da İstanbul Menkul Kıymetler Borsası'nın kurulması ve sermaye piyasamızın bugünkü ileri seviyelere gelmesi açısından çok önemli bir kilometre taşıdır. Yürürlüğe giren 2499 sayılı kanun ile piyasa yasal bir nitelik kazanmış ve sermaye piyasamıza birçok yeni kavram girmiştir. Bunlardan birisi olan yatırım ortaklıkları da tüzel kişiliğe sahip sermaye piyasası kurumları olarak yer almıştır. Yatırım Ortaklıkları, genel olarak sermaye piyasası araçları, gayrimenkul, altın ve diğer kıymetli madenler portföylerini işletmek amacıyla kurulan anonim ortaklıklarıdır. Mali piyasalarda aracılık yapan kuruluşlar, fon fazlası olan birimlerden fon açığı olan birimlere fon aktarmak suretiyle ekonomide çok önemli bir fonksiyon üstlenmişlerdir. Yatırım ortaklıkları da bir yandan riskin dağıtılmasını diğer yandan da riskin profesyonel bir yönetim eliyle tasarrufların güvenilir biçimde değerlendirilmesini amaçlayan kuruluşlardır. Yatırım ortaklıkları, 2499 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu'nun ilk metninde yer almış olmasına rağmen, Kanun'un yürürlüğe girdiği tarihten itibaren ilk 10 yıllık süre içerisinde fazlaca ilgi görmemiştir. Türkiye'de ilk olarak Vakıf Menkul Kıymetler Yatırım Ortaklığı A.Ş.'nin kurulması neticesinde diğer menkul kıymet yatırım ortaklıkları da akabinde kurulmaya başlanmıştır. Böylelikle bireysel yatırımcılar doğrudan kendilerinin yatırıma yönelmelerine göre daha geniş bir portföy çeşitlemesi, daha düşük risk ve işlem maliyeti ve profesyonel portföy yöneticiliği elde etmişlerdir. Menkul kıymet yatırım ortaklıkları sayesinde kurumsal yatırımcılar, çok çeşitli yatırım amaçları güderek piyasanın hem derinlik hem de genişliğini artırırlar. Bu durum ise piyasalarda istikrar yaratıcı bir rol üstlenmelerine yardımcı olmaktadır. Bu çalışmanın amacı, ülkemizde sermaye piyasasının geliştirilmesi ve arzu edilen istikrara kavuşturulmasında önem arz eden menkul kıymet yatırım ortaklıkları konusunda Dünya da ve Türkiye'de ki durumları ve işlevleri hakkında genel olarak bilgi vererek, söz konusu menkul kıymet yatırım ortaklıklarının kuruluşları, sermaye yapıları faaliyetlerini ve hesap işleri düzeni ile mali tablolarını, Sermaye Piyasası Kurulunun düzenlemeleri ile diğer yasal düzenlemeleri de dikkate alarak örnek tablolar ile birlikte açıklamak, menkul kıymet yatırım ortaklarının hesap işlerinin yapısını, işleyişini, mali tablolarının neler olduğunu, mali tablolara ilişkin uygulamaya dönük örneklerini vererek, tüm bu bilgiler çerçevesince elde edilen bazı bulguları sunmaktır. İşbu çalışmamın birinci bölümü olan giriş bölümünü takip eden ikinci bölümünde genel olarak yatırım ortaklıkları hakkında dünyadaki tarihsel geliş kısaca incelenmiş ve Türkiye de menkul kıymet yatırım ortaklığının kuruluşu, diğer yatırım ortaklıkları arasındaki yeri, hukuki açıdan nasıl düzenlendiği ve kuruluş şartları ile ilgili kısa açıklamalara yer verilmiştir. Çalışmamın üçüncü bölümünde ise, menkul kıymet yatırım ortaklığının muhasebe sistemi, hesap işleri düzeni, muhasebede kullanılan belgeler, defterler incelenmiş ve Sermaye Piyasası Kurulunun düzenlemeleri, Türk Ticaret Kanunu, Vergi usul Kanunu ve ilgili tebliğler çerçevesince belirlenen hesap çerçevesi ve hesap planının nasıl olduğu, yine hesap planı ve hesap çerçevesinin kullanımına ilişkin halihazırda faaliyette bulunan bir Menkul Kıymet Yatırım Ortaklığına ilişkin bir örnek uygulamaya yer verilerek, sonuç çıkarmada kullanılan tabloların düzenlenmesi ile ilgili hususlar ele alınmıştır. Dördüncü bölümde ise Sermaye Piyasası Kurulu'nun düzenlemeleri ile diğer kanun ve tebliğler çerçevesince Menkul Kıymet Yatırım Ortaklığının, mali tablolarına ilişkin uygulama standartları, mali tablolara ilişkin şekil ve esaslar, ayrıntılı ve

bilanço, gelir tablosu, fon akım tablosu, nakit akım tablosu, satışların maliyeti tablosu, kar dağıtım tablosunun hazırlanması ile ilgili bilgiler ve tablolara yer verilmiştir. Beşinci bölüm olan sonuç bölümün de ise menkul kıymet yatırım ortaklığının sermaye piyasasında karşılaşmış olduğu problemler ile hesap işleri düzeni ve mali tablolarına ilişkin uygulamada yaşanan sıkıntılar kısaca ele alınarak, gerek sermaye piyasasındaki gelişmeler yönünden gerekse muhasebesel yönden önerilere yer verilmiştir. Bu öneriler ise kısaca aşağıda belirtilmiştir. Sermaye piyasamızda eksikliği hissedilen kurumsal yatırımcı kimliğini yeterince geliştiremeyen ve yatırımcıdan da yeterli talep görmeyen yatırım ortaklıklarının genel olarak sorunları ve çözüm önerileri şöyle sıralanabilir. 1- Yatırım ortaklıklarının içinde bulunduğu durumu bir güven bunalımı olarak değerlendiren bazı menkul kıymet yatırım ortaklıklığı yöneticileri yatırım ortaklıklarının kurulmasında çok hassas ve inceleyici davranılarak sermaye şartının yükseltilmesi gerektiğini dile getirmektedirler. 2- Piyasadaki genel işleyişe ters düştüğü için çoğunlukla menkul kıymet yatırım ortaklıklığı yöneticileri haftalık portföy tablosunun açıklamasını bir problem olarak görmektedirler. Diğer taraftan ise yatırım ortaklığının ne kadar risk alarak portföy yönetimi yaptığını bilmek de yatırımcının en doğal hakkı olduğundan, Sermaye Piyasası Kurulunun burada her iki durumu da memnun edecek bir orta yol bulması gerekmektedir. 3- Yatırım ortaklıklarının tasfiyesinin yeniden düzenlenmesi ve bu şirketlerin ticari portföylerine kendi senetlerini alabilmeleri hususunda Sermaye Piyasası Kurulu'nun düzenleme yapması yerinde olacaktır. 4- Yatırım ortaklıklarındaki imtiyazlı hisse uygulaması da piyasada sıkıntı yaratmaktadır. Yatırım ortaklıklarına bakıldığında bunların bir kısmının şirket kimliğinden uzak bir örgütlenme içinde olduğu ve imtiyazlı hisse ile azınlıktaki bir grubun inisiyatifi ile yönetilmeye başlandığı görülmektedir. Genel kurullarını toplamada zorlanan ve hayati bir takım kararları alamayan şirketler bir nevi kendi kaderine terkedilmiştir. Sermaye Piyasası Kurulu'nun bu konuda yeni bir düzenleme yapması bir zorunluluk halini almıştır. 5- Menkul kıymet yatırım ortaklıklarında uygulamadan kaynaklanan bazı problemler bulunmaktadır. Özellikle vergi kanunlarında bir açıklık olmadığı için yatırım ortaklığı hisselerinin alım satım ve temettü gelirinin kurumlar vergisinden muaf tutulamadığı, yapılacak bir yasal düzenleme ile vergi avantajı sağlandığı takdirde şirketler, bu tür hisselere yatırım yapabilecektir. Bunun da piyasada talep yönünde bir canlanma sağlayacağı ve küçük yatırımcıların da likidite eksikliğinden kaynaklanan sorunlarını böylece çözümlenecektir. 6- Daha ileri ki düzeyde portföy yönetim ve rating şirketlerinin faaliyete geçmesi ile menkul kıymet yatırım ortaklığı şirketlerinin portföylerini bu profesyonel şirketlerin yönetmesinin gereği üzerinde de durulması yerinde olacaktır. Menkul kıymet yatırım ortaklıklarının muhasebesel yapısı ve Türkiye'de muhasebenin uygulanması sürecindeki gelişmelere baktığımızda tüm kurum ve kuruluşları kapsamına alan ve belli standartları içeren tekdüzen bir hesap çerçevesi, hesap planına dayalı muhasebe sisteminin benzer şekilde uygulandığını görüyoruz. Bu durum Maliye Bakanlığı Muhasebe Sistemi Uygulama Genel Tebliğleri ile Sermaye Piyasası Kurulu tebliğleri açısından ortaya çıkmaktadır. Türkiye'de menkul kıymet yatırım ortaklıklarının muhasebesinin çağdaş bir düzeye getirilmesinde alınacak önlemler şöyle sıralanabilir: 1- Avrupa Birliği ile entegrasyon çalışmaları, üniversiteler, ilgili kurum ve kuruluşlar, bakanlıklar ve yabancı borsaların ortak çalışmaları sonucu daha verimli olacaktır. 2- Muhasebe ile ilgili kurum ve kuruluşlara destek verilmesi ve menkul kıymet yatırım ortaklıkları muhasebesinin bir sistem içinde yasalarıyla, kurallarıyla bir bütünlük içinde olmasının sağlanması gereklidir. 3- Menkul kıymet yatırım ortaklıkları, mali tablo ve rapor düzenleme konusunda Borsa'da işlem gören ticari ve sınai şirketlerin tabi olduğu yükümlülükler kategorisinde değerlendirilmektedir. Oysa yatırım ortaklıkları bilindiği üzere Borsa'da işlem gören diğer şirketlerden tamamen farklı bir faaliyet göstermekte ve esas itibariyle portföy işletmeciliği yapmaktadır. Bundan hareketle menkul kıymet yatırım ortaklarının mali tablo ve raporlarının farklı bir standartta düzenlenmesi ve bu şekilde kamuya açıklanması, tasarruf sahiplerinin doğru ve yeterli bilgilendirilmesi açısından oldukça önem taşımaktadır. Bu nedenle sayıları ve aktif büyüklükleri giderek artan menkul kıymet yatırım ortaklıklarının benzer bir faaliyet ve işleyiş gösteren yatırım fonlarında olduğu gibi ayrı bir mali tablo ve raporlama standardına tabi olması ve bu çerçevede ayrı bir düzenleme yapılması yararlı olacaktır. 4- Menkul kıymet yatırım ortaklıklarının gider kalemlerinden biri olan genel yönetim giderleri, yatırım ortaklıkları arasında oldukça farklı oranlarda yapılmaktadır. Yatırım ortaklığı sektöründe aktiflerin ortalama olarak %14'ü oranında genel yönetim giderleri yapılmakla birlikte, bu oran yatırım ortaklığına göre farklılaşmakta ve yapılan genel yönetim giderleri aktiflerinin %2 ile %57 oranları arasında değişmektedir. Aynı birim pay başına düşen genel yönetim giderlerine bakıldığında da çok büyük farklılıklar görülmektedir. Buradan yatırım ortaklıklarının genel yönetim giderlerini belirleme konusunda oldukça serbestiye sahip oldukları anlaşılmaktadır. Kaldı ki mevcut mevzuat çerçevesinde bu konuda açıkça herhangi bir sınırlama da yoktur. Bu konuda da bir takım sınırlandırmalar ve kıstaslar getirilmesi yatırımcıların korunması yönünden önem arz etmektedir. SUMMARY Capital Market and exchange activities in Turkey are always highly interested by our people and extremely with a high velocity developed by the expanding demand during this period of time. In 1981 with the bringing out of the first widely embrace the Capital Market Law and in 1986 with the establishment of Istanbul Stock Exchange, Capital Market has had a great development. Market has gained a legal quality by the Law no. 2499 being in force and lots of new concept have added into our capital market. Investment funds is one of these newly added concepts and these are trusts Capital Market institutions. Investments trusts generally are the incorporated companies that are established for the purpose of operating the Capital Market tools. Intermediary Institutions in Financial Markets played an very important roll in economics by fund transfer. On y-the other side, investments trusts are the institutions that act. In the purpose of the risk transfer and appraise the risk with a professional administration in order to value up the savings. Although the investments trusts are found in the first paragraph of the Capital Market Law of no. 2499, it has not gained any interest in first 10 years. Firstly after the establishment of Vakıf Security Investment funds C.o., the other investment trusts companies has begun to be established in Turkey. And by this way personal investors succeeded in gaining professional billfold management with different kind, smaller amount of risk and finance inspire of making this investment only by themselves. Institutional investors largened the depth and width of the market with different kinds of investment aims by the help of security investment trusts and situation played an important role of their gaining a stabilized position in the market. The aim of this study is to give some information about the position and function of the Security Investment trusts which has important role in the development of the Capital Market in our country. This information also includes the establishment of the investment trusts, capital position functions, accounting system and their financial tables. And these are all explained with tall given examples of the tables; examples for practicing about these financial tables, their function, position and kind with taking into consideration of the arrangement of the Capital Market Committee and the other legal arrangements. At the second section following the introduction section which is the first generally historical development of the investment trusts is examined and short explanations about; the establishment of the security investment trusts in Turkey, the position of it among the other investment funds, how it is organized legally establishment conditions of it; exists. At the third section of my study, accounting system of the security investment trusts financial record system, documents used in accounting, account books are examined and how the account plan which is organized with the Capital Market Committee arrangement, Turkish Trade Law, Tax Law and relevant proclamations. And an accounting example from a Investment trust corporation which is still in activity is examined with the particular points of obtaining the tables which are used in making conclusions. At the fourth section, with the arrangements of the Capital Market Committee, other law proclamations; the standards of application of the accounting tables, foundations of accounting tables, detailed and summary balance sheet, revenue table, fund trend table, cash trend table, sale cost price tables, benefit sharement table are explained all the tables. At the fifth and conclusion section the problems of the security investment trusts in the Capital Market in the accounting system arrangement and in the application of the financial tables are shortly explained with giving some suggestion on the side of either the development of the Capital Market or the financial part of the market. The suggestions are shortly determined below generally the problems and suggestions of the investments trusts which could not develop the institutional investor position whose absence is already perceived in the Capital Market and no demand from the investors part for it exists are as following. 1- Some security investment trusts managers state that capital provision must be increased in establishing investment trusts companies with the belief of the position of the investments trusts as an confidence crisis. 2- Security investment trusts corporation managers think that the statement of the weekly billfold is a problem as it is being opposite to the general procedure in the market. On the other hand it is the most natural share of the investor to know how the billfold management is done with taking how much risk the investment trust. Here, Capital Market Committee is better to find a middle way for both sides. 3- Specially privileged share application in the investment trusts is a problem in the market when looking at the investment trusts it is seen that some of the are organized being for from specialties of a company and begin to be administrated by this small amounts of group with the specially privileged short. The companies which cannot collect their General Committee and a cannot take some vital decisions are left by their destiny. It gams necessity to do something about these companies by the Capital Market Committee. 4- There are some application problems in the security Investment trusts. Especially, because of not existing a clear explanation about the tax decisions, sale purchase and dividend income of the investment trusts shares are not free from the institutional taxes. If a tax advantage is provided with a legal improvement the companies can invest on to these kinds of shares. And this will make a refreshment on the demand part of the market and small investors problems arising because of the lack of the liquidate will be gone out. 5- At the higher level, it is important to know the necessity of the more professional billfold management and rating companies getting in to activity in managing the billfolds of the security investment trusts. When financial structure of security investment trusts and the financial application development in Turkey is examined, it is seen that uniform accounting methods with definite standers are applied similarly. This situation comes into being with General Application Proclamations of Accounting System of the Ministry of Finance and proclamations of Capital Market Committee. In Turkey for taking the level of financial system of the security investment trusts in a contemporary position, the following steps can be done, 1- Integration studies with the European Association will be more productive with the associated study of the universities, related institutions, ministries and foreign stock exchanges 2- Associations and establishment related to finance must be supported and financial system of the security investment trusts must be a whole with the rules and the legal. 3- Security Investment trusts are valued within the category of the companies that operate in the stock exchange about the application of the reports and accounting tables. However as it is known, investment trusts are activated differently from the other companies that operate in Stock Exchange and they are fundamentally doing the billfold management. Because of that reason, prepayment of the financial tables and reports in a different standard, has a fraud importance in informing the investors in a right and enough level. So, it will be useful having a different standard of accounting tables and reports for the security investment funds which have an increasing trend in their number and active performance. 4- General Management expenditures is one of the security investment trusts. And this application is being done in different rates in among the investment trusts. In the investment trusts corporations market, the mean valve of the general management expenditures is %14 of the actives. This rate change belonging to the investment trusts between the level of %2 and %57 . When the general management expenditures of the same unit share is considered, too many differences are seen from this it is understood that investment trusts are too much free in calculating the general management expenditures. Essentially, there is not any obligation in the existing body of the current law. Finally, it is necessary to have some obligations about the subject for protecting the investors.
Keywords: İşletmeler_Mali Tablolar; Mali raporlar; Muhasebe; Yönetim ve yardımcı hizmetler