Osmanlı mimarisi için kaynak Hadikatü’l-Cevami’ (II.cilt) incelemeli metin çevirisi - Başaran, Ayşe Gül (My University, 2001)
OSMANLI MİMARÎSİ İÇİN KAYNAK HADÎKATÜ'L-CEVÂMİ' (II. Cilt) İNCELEMELİ METİN ÇEVİRİSİ (ÖZET) Hâfız Hüseyin Ayvansarâyî tarafından XVIII. yy'ın sonlarında kaleme alınmış olan Hadîkatü'l-cevâmi' câmi ve mescitler başta olmak üzere, tekke, mekteb, medrese, çeşme, sebil ve kasır gibi İstanbul'un dinî ve sivil mimârî eserleri hakkında topoğrafik olarak bilgi veren en önemli kaynak eserdir. Eser İstanbul mimârîsinin yanısıra, târihten edebiyata, sosyo-kültürel hayata kadar Osmanlı ilim, sanat ve kültür târihi bakımından da önemli bilgiler ihtivâ etmektedir. Ayvansarâyî eserini 1182/ 1768-69 yılında yazmaya başlamış, 1195/ 1781-82 yılında tamamlamıştır. Ali Satı Efendi, câmi ve mescitleri Ayvansarâyî'nin bıraktığı yerden 1253/ 1838 yılına kadar getirerek, bu kıymetli esere geniş ilâvelerle birlikte bir zeyil yazmıştır. Süleyman Besim Efendi de câmi ve mescitleri 1253/ 1838 yılından 1276/ 1859-60 yılına kadar getirerek ikinci bir zeyil hazırlamıştır. Ali Satı Efendi'nin hazırladığı zeyil Hadîkatü'l-cevâmi' ismiyle 1281/ 1865 yılında, Matbaa-i Âmire'de, iki cilt olarak basılmıştır. Bugün elimizde olan ve Hadîkatü'l-cevâmi' olarak tanınan matbû eser bu zeyildir. İnsanlık târihi boyunca tabiî güzellikleri ve coğrafî konumu itibâriyle dâima medeniyetlerin ilgi odağı olmuş olan İstanbul, üç büyük imparatorluğa başkentlik etmiş ve dolayısıyla târihî ve kültürel zenginliklerin merkezi olmuştur. İstanbul'un kaybolan târihî ve mimârî dokusu içinde, sâhip olduğumuz bu zenginliği idrâk etmek ve sanat eserlerimize lâyık oldukları değeri vermek büyük bir önem arzetmektedir. Bu noktadan hareketle İstanbul mimârîsi başta olmak üzere, Osmanlı ilim, sanat ve kültür târihi bakımından vazgeçilmez bir kaynak olan Hadîkatü'l-cevâmi' isimli eseri yeni nesillerin hizmetine sunmayı hedef edindik. Sanat târihi alanında çalışma yapanlar başta olmak üzere, günümüz araştırmacılarının en önemli müracaat kaynağı olan bu eserle ilgili olarak şimdiye kadar çeşitli çalışmalar yapılmıştır. Ancak eserin bugünkü harflerle tam neşrini yapmak mümkün olmamıştır. Yeni nesillerin eski harfleri okuma güçlüğü çekmeleri bu önemli eserden gerektiği nisbette istifâde etmelerine imkân vermemektedir. Çalışma alanı olarak kendimize eserin ikinci cildini seçtik ve Ali Satı Efendi'nin zeyli olan matbû Hadîkatü'l-cevâmi'i esas aldık. Matbû metni yazma nüshalarla karşılaştırarak Hadîka metninin hazırlanması ve bugünkü harflerle doğruya en yakın şekilde yazılması, çalışmamızın temelini oluşturmaktadır. Metni hazırlarken Ali Satı Efendi'nin ve Süleyman Besim'in zeyli olan yazma nüshaları görme imkânımız olmamıştır. İsveç, Uppsala Üniversite Kütüphanesi, nr. 673'te kayıtlı, Ali Satı Efendi'nin zeyli olan yazma nüshaya ulaşamadık. Yine Ali Satı Efendi'nin zeyli olan İ.Ü. Merkez Kütüphanesi, TY, nr. 2434'te kayıtlı nüsha ile Süleyman Besim'in zeyli olan İ.Ü. Merkez Kütüphanesi, TY, nr. 202'de kayıtlı nüshaları da, kütüphanenin 17 Ağustos 1999 târihindeki deprem sonrasında restorasyon sebebiyle araştırmacılara kapatılması nedeniyle göremedik. Bu sebeple matbû Hadîka metnini esas alıp, bu metni Ayvansarâyî nüshasından istinsâh edilen iki yazma nüsha ile karşılaştırdık. Karşılaştırmada istinsâh târihi bilinen yazma nüshalar içinde en eski târihli nüsha olan Süleymaniye Kütüphanesi, Es'ad Efendi, nr. 2248'de kayıtlı olan el-Hâcc Seyyid Ahmed Saîd b. Seyyid el-Hâcc Feyzullah b. Seyyid Mustafa b. Seyyid Abdullah'ın 15 Rebîülevvel 1230/ 25 Şubat 1815 târihli nüshası ile Ayvansarâyî'nin eserlerini istinsâh etmekle meşhûr olan Abdülhamîd Haşmet b. Mehmed Sâlim el-Üsküdârî'nin Süleymaniye Kütüphanesi, Es'ad Efendi, nr. 2247'de kayıtlı olan 22 Receb 1236/ 25 Nisan 1821 târihli nüshasını kullandık. Ayvansarâyî nüshasından istinsâh edilen nüshalarda olup matbû metinde yer almayan câmiler ve bilgiler mevcuttur. Ali Satı Efendi'nin çıkardığı bu bölümleri çalışmamızda köşeli parantez içinde dâhil ettik ve dipnotlarda ilgili varak numaraları belirttik. Hadîka metnini verirken -tesbit edebildiğimiz nisbette- dizgi hatalarını ve gözden kaçan diğer yanlışları, Ayvansarâyî'nin diğer eserlerine, dîvânlara ve konu ile ilgili târihî kaynaklara ve araştırmalara mürâcaat etmek sûretiyle düzelterek daha sağlıklı bir neticeye ulaşmaya çalıştık. Tezimiz giriş kısmı ile birlikte iki bölümden oluşmaktadır. Giriş bölümünde Hadîka metninin hazırlanması ve bugünkü harflerle yazılması hususunda uyguladığımız imlâ kuralları ve tâkip ettiğimiz metod ve ilkeler sıralanmıştır. Bu bölümde ayrıca Hüseyin Ayvansarâyî ve eserleri hakkında da bilgi verilmiştir. Diğer bölümü Hadîkatü'l-cevâmi'in ikinci cildi oluşturmaktadır. Hadîka metnini hazırladıktan sonra, eserde anlatılan câmi ve mescitlerin bugünkü durumlarını bizzat yerlerinde tetkîk ederek son durumlarını fotoğraflarla tesbît ettik. Gözlemlerimiz sonrasında ulaştığımız neticeleri ve eserlerin son durumlarını dipnotlarda belirttik. Ayrıca, Ayvansarâyî'nin metodunu benimseyerek, câmi ve mescitlerin bugünkü durumu hakkında bilgi verirken, eserin yakın çevresinde bulunan diğer mimârî eserler hakkında da kısa bilgi vermeye çalıştık. Çalışmamızın sonuna metinden daha kolay istifâde edilmesini sağlamak için bir lügatçe, şahıs ve yer isimleri indeksi ve mevcut eserlerin bugünkü durumunu gösteren seçtiğimiz bazı fotoğrafları ilâve ettik. İstanbul 2001Ayşe Gül Başaran A SOURCE FOR OTTOMAN ARCHITECTURE HADÎKATÜ'L-CEVÂMİ' (Volume II) AN EXAMINATIVE TEXT TRANSLATION (

) Hadîkatü'l-Cevâmi' written by Ayvansarâyî by the end of 18th century is the most important source book which gives topographic information about civil and religious architectural works of art such as mosques, medressehs, fountains, public fountains, schools and tekkes. The book also contains important information on Otoman science, art and culture in terms of history, literature and social life. Ayvansarâyî started writing his book in 1182/ 1768-69 and completed it in 1195/ 1781-82. Ali Satı Efendi wrote a wide appendix to the book in 1253/ 1838 from the point that Ayvansarâyî stopped writing, containing mosques and masjids. Süleyman Besim Efendi wrote a second appendix which also have mosques and masjids from the year 1253/ 1838 to 1276/ 1859-60. The appendix prepared by Ali Satı Efendi was published as two wolumes with the name Hadîkatü'l-Cevâmi' in 1281/ 1865. Today we have this appendix that is known as Hadîkatü'l-Cevâmi'. Istanbul which has been the focus of attention of several civilizations with its natural beauties and geographical location throughout the human history was the capital city of three big empires and therefore has become the center of historical and cultural beauties. It's very important to realize this wealth and to give the importance that they are worth of. For this reason we aimed to present Hadîkatü'l-Cevâmi' which is a very valuable source of Ottoman architecture, science, art and cultural history. So far, there have been several searches on this book done by many examiners such as people work on art history. But the book couldn't be published totaly with new Latin alphabet. The new generation cannot benefit from the book because they have difficulty in reading the old alphabet. We chose the second volume of the book as a working field and took the appendix of Ali Satı Efendi (Hadîkatü'l-Cevâmi') as a base. The preparation of Hadîka text by comparing the published texts and manuscript copies and writing it with Latin alphabet is the base of our study. We couldn't see the manuscripts of appendixes of Ali Satı Efendi and Süleyman Besim Efendi while studying on the text. We couldn't reach the manuscript of appendix of Ali Satı Efendi in Universty Library of Uppsala in Sweden. Similarly we couldn't see the Ali Satı Efendi's and Süleyman Besim Efendi's manuscripts which are registered at İstanbul Universty Central Library with the numbers 2434 and 202 because of the restoration in the library after 1999's earthquake. For this reason we took the Hadîka text as a base and compared it with two manuscripts which were copied from Ayvansarâyî's copy. We used the manuscript of el-Hâcc Seyyid Ahmed Saîd b. Seyyid el-Hâcc Feyzullah b. Seyyid Mustafa b. Seyyid Abdullah and the manuscript af Abdülhamîd Haşmet b. Mehmed Sâlim el-Üsküdârî. There are some other mosques and information in the copies that were copied from Ayvansarâyî's text are not in the published one. We have these sections in paranthesis with sheet numbers in footnotes. The thesis consists of two sections including and introduction. In introduction we explained the methods and principles followed, the preparation of Hadîka text and writing it with today's alphabet using the dictation rules. In this section the information about Hüseyin Ayvansarâyî and his works of art was also given. The other section is the second volume of Hadîkatü'l-Cevâmi'. After preparing the Hadîka text we took the photographs of today's situations of mosques and masjids which were told in the book. We stated the results and the situations of the buildings in footnotes. In addition like Ayvansarâyî we gave short information about the other architectural works of art near the mosgues and masjids as we were giving the nowaday positions of them. We added a glossary, an index of the names of people and places and photographs of the buildings at the end of our study in order to benefit from the text easily.
Keywords: Camiler ve minareler; Dini ve benzeri amaçlı yapılar; Güzel ve dekoratif sanatlar; Mimari, Osmanlı; Mimarlık