Azerbaycan’da hıristiyanlık ve çağdaş hıristiyan akımları - Musayev, Elshan (My University, 2005)
Hıristiyanlık Azerbaycan'da I. yüzyılda yayılmış, IV. yüzyılda ise resmi devlet dinine dönüşmüştür. IV. yüzyıla kadar Alban katolikosları Kudüs'ten tayin edilmişlerdir. Alban kilisesi 705'e kadar Diofizit olmuş, bu tarihten sonra ise formalite olarak Monofizitliği kabul etmiştir. Buna rağmen Diofizitlik Albanlarda uzun süre hakim olmuştur ve Moğolların Albanlara gösterdiği müsamahanın bir nedeni de budur. Diofizit Albanların bir kısmı sonraki dönemlerde Ermenilerin baskısı ve Gürcülerin etkisi ile Gürcüleşmişler, Karabağ'daki Albanlar ise Ermenileşmişlerdir. XIII. yüzyılda güçlenen Ganzasar Alban Katolikosluğu 1836'ya kadar varlığını korumuş, XIX. yüzyılda Ermenilerin tahrikiyle Kutsal Sankt Petersburg Sinodu tarafından kapatılmıştır. Fakat ister XIX. yüzyılda isterse de günümüzde eski Albanların halefleri olan etnik Udinler bu dini yaşatmışlardır. Günümüzde onların bir kısmı Gregoryen, diğer kısmı ise Ortodoks'tur. XVII. yüzyılda patrik Nikon Rus Ortodoks Kilisesinde reform gerçekleştirerek dini düşünce tarzı açısından Rum patrikliğine yaklaşmıştır. Bu reform resmi kiliseden zaten memnun olmayan halkta eski inançlarını kaybetme endişesine neden oldu. Böylece Rus Ortodoks Kilisesini reddeden bir çok akım ortaya çıktı. Görünüşte Protestanlığa yakın olan bu akımlar aslında bazı hususlarda (ör: Protestanlar kilise gizemlerinden vaftiz ve evharistiya ayinini kabul ederken, Raskolcular bunları da inkar ediyorlar, yine Protestanlar a'rafa ve ebedi cezaya inanmadıkları halde, Raskolcular bunları kabul ediyorlar.) farklı görüşe sahiptirler. Fakat Papanın otoritesini kabul etmeme, Kutsal Kitabın yorumunun cemaate ait olması ve ibadetin ana dilinde yapılması (Subbotnikler istisnadır), azizleri kabul etmeme gibi bazı hususlarda da Protestanlığa yakındırlar. Bu akımlardan bir çoğu (Eski Ayinciler, Xlıstlar, Skoplar, Duxoborlar, Molokanlar, Prıgunlar ve Subbotnikler) Çar hükümeti tarafından Azerbaycan'a sürülmüştür. Bugün Azerbaycan'da üyeleri yaşlı kişilerden oluşan bu cemaatlerin sayısı azalmaktadır. Cristianity came to Azerbainjan in the 1st century and became an official religion in the 4th century until when the Katolikos of Albania used to be appointed by the Apostolic Church in Jerusalem. The Curch of Albania was a Diophizit one until 705 and later on accepted Monophizisizm. Nevertheless Diofizisizm had been dominant among Albanians for a long time and this was one of the reasons for the Mongolian's toleration towards the Albanian. In the course of time a group of Diofizit Albanians had been assimilated into the Georgian nation by the efforts of Armenians, while Georgians and Albanians living in Kharabag Armenianised. The Albanian Katolikos of Ganzasar, which gained strength in the 13th century, kept its existence until 1836. By the 19th century, however, it was closed down by the Holy Synod of St. Petersburg, through the provocation of the Armenian. But the Udins, successors of the old Albanians, has kept this religion alive until today. Though some of them are now Gregorian and others are Orthodox. In the 17th century, after a religious reform took place at the Russian Orthodox Curch, the Patriarch Nikon came closer to the Bizantium patriarchate. This reform movement caused a feeling of worry among the people, who were already not happy with the regulations of the official curch and did not want to lose their faith. Thus a lot of new movements come into existence against the Russian Orthodox Church. These movements, who were in reality close to Protestantism, had different opinions over various issues such as the place of baptism or eucharistia or even the eternal punishment in their theologies. But they adopted the Protestant view in refusing the authority of the Pope and the saints, accepting the people's right on the interpretation the Bible and allowing the worship in the native language (exception of Subbotniks). Many of these movements (Old Beleiver-Staroobryadts, Khlısts, Skops, Dukhobors, Molokans, Priguns and Subbotniks) had been expelled to Azerbaijan by the Czar. Today in Azerbaijan there is a significant decrease in the number of these movements whose members mainly consist of the elderly
Keywords: Hıristiyanlık_Azerbaycan