XVI-XVIII. yüzyıllarda osmanlı mukataa sisteminin yapısı ve işleyişi - Çakır, Baki (My University, 2003)
XVI-XVIII. YÜZYILLARDA OSMANLI MUKATAA SİSTEMİ’NİN YAPISI VE İŞLEYİŞİ Osmanlı’da genel olarak devlet gelirlerine konu olan kaynağın alan, tür, miktar vs. olarak belirlenerek mali bir birim haline getirilmesi biçiminde tanımlanabilen mukataa, emanet, iltizam ve malikane yöntemleriyle özel kesime devredilmekteydi. İlk kez İstanbul’un fethinden sonra madenler ve tarım alanlarında uygulandığı görülüp Fatih döneminin sonlarında devlet gelirlerinin tümü mukataaya konu olabilmekteydi. Bunların kayıtları, mukataacı denilen görevlilerin yönetimindeki mukataa bürolarında tutulmaktaydı. Bu bürolar, merkezde ve hazine bulunan eyaletlerde defterdarlara bağlıydı. Bu defterdarlar ise başdefterdara karşı sorumluydu. XVII. yüzyılın ilk yarısında mukataa büroları istikrarsız durumdaydılar. Yüzyıl ortalarında ise, sayıca düzenli müstakil büro olarak mali teşkilatta yerlerini almışlardı. XVIII. yüzyıl sonuna kadar küçük değişiklikler dışında yapılarını korumuşlardı. Mukataa sistemi, Kanunî döneminde kamu alanında iltizam yöntemi ile yaygınlaştırılmıştı. Kapıkulu askerilerinin bu alanda faaliyet göstermesi, XVII. yüzyıl başlarında devlete sorunlar çıkarmaya başlamış, IV. Murat’ın kapıkullarnın güçlerini azaltma girişimi kısmen başarılı olmuş, fakat yüzyıl sonuna kadar etkileri artarak sürmüştü. Ayrıca bu dönemde mukataaların, iltizama verilmesi sırasında belirli bir miktarının peşin alınarak deruhte edilmesine -1632’de düzenli olarak- başlanmıştı. 1695’te mukataaların yaşam süresince, açık artırma ile belirlenen bir peşin karşılığı verilmesi: “Malikane”, yöntemi başlatılmıştır. 1715’te kısmen kaldırılan uygulama bir yıl sonra tekrar yürürlüğe girmişti. 1775’te ise mukataaların kârlarına karşılık olarak, yaşam süresince tasarruf edilen, hisseler arz edilerek “esham sistemi” başlatılmıştı. Osmanlı’da mukataa sistemi ile, devlet gelirlerinin tahsili, iktisadi devlet teşekküllerinin işletilmesi, ekonomik yaşamın denetimi, devletin nakit ihtiyacının karşılanması, taşrada ödemelerin kolaylıkla yapılması gibi faydalar sağlanmış, bunun yanında sistemin işlemesinde insan unsuru, baskı gruplarınca yaptırım aracı olarak kullanılması, askerî zümrenin etkisi vb. olumsuzluklarla karşılaşılmıştır. The term muqataa, as it was in use in the Ottoman Empire, usually implied those sources of revenues of the state that have been farmed out in different forms such as emanet, iltizam and malikane, soon after they were transformed into financial units with spesific units of measurement. Following the conquest of Constantinople, Mehmed II was the first to use this system in the field of mining and aggriculture. Towards the end of his reign, the use of the system extended to include almost all sorts of state revenues. The registries of muqataas were recorded in muqataa offices, over which resided muqataacis. These offices, both in the capital and in the provinces with a separate treasury, were subordinate to financiers called defterdar. During the first half of the XVIII. centuries the administration of these offices was unstable. Towards the middle of the century, they constituted separate offices within the financial system and became stabilized in number. Towards the end of the XVIII. century muqataa offices managed to maintain their structures except minor modifications. Under Suleyman II, the muqataa system was widely applied in the form of iltizam. But the participation of kapikulu soldiers in the muqataa system at the beginning of the XVII. century made the state uneasy. The Sultan Murad IV had partially been sucsessful in his attempt to curb the power of the kapikulu soldiers but they nonetheless managed to keep themselves influential. It was also during this period -1632- that, in farming out the muqataa units, the practise of payment of certain amount of the total price in advance was introduced. In 1695 the practise of farming the muqataas out in the form of malikane and for a life-long term, in return for the payment of the auction price in advance, was introduced. This practice was partially abolished in 1715; yet next year the old practice was restored. In 1775 the esham system was inaugurated in which, the total price was contracted out in shares for life-long periods in return for the profit to be received from the muqataa entreprise. The utilization of the muqataa system in the Ottoman Empire eased the collection of the state revenues and the management of the economic entreprises; checked the economic life; met the cash need of the state and faciliated the payments to be made in countryside. On the other hand, the participation of the members of the military class increasingly in the system and mal-practices of certain self-seeking despotic groups figured out as unpleasent outcomes the application of the muqataa system.
Keywords: Ekonomi; Ekonomi_Tarih_Osmanlı İmparatorluğu; Ekonomik durum ve koşullar