Atûfî'nin Mir'âtü't-te'vîl adlı Envârü't-tenzîl Hâşiyesinde Beyzâvî'ye yönelik eleştirileri - Gündüzalp, Sultan Ümmügülsüm (My University, 2018)
İslâmî ilimlerin teşekkülünü tamamlayıp klasik niteliğindeki eserlerini üretmesinin ardından telif yöntemi olarak şerh-hâşiye ve taʿlîkalar kullanılmıştır. Tefsir alanında bu tür eserler daha çok Beyzâvî’nin Envârü’t-tenzîl adlı kitabı etrafında yoğunlaşmıştır. Bu tezde söz konusu dönem telifatını tekrar mesabesine indirgeyen iddianın doğruluğunu sorgulamak maksadıyla Envârü’t-tenzîl çerçevesinde üretilen eserlerden Atûfî’ye ait Mir’âtü’t-te’vîl adlı hâşiye incelenmiştir. Giriş ve iki bölümden oluşan tezin birinci bölümünde Beyzâvî’nin hayatı, eserleri ve Envârü’t-tenzîl adlı tefsiri hakkında bilgi verildikten sonra Atûfî’nin hayatı, eserleri ve Mir’âtü’t-te’vîl adlı hâşiyesi ele alınmıştır. İkinci bölümde ise Atûfî’nin Mir’âtü’t-te’vîl’de Beyzâvî’ye yönelttiği eleştiriler, ilgili ilimlere göre tasnif edilerek değerlendirilmiştir. Bu noktada dil ilimleri, tefsir, kelâm-felsefe, fıkıh, tasavvuf, ahlâk, mantık ve tıp ilimlerine dair meselelerde Atûfî’nin Beyzâvî’den farklı bakış açıları sunduğu hâşiyesi ile söz konusu tefsire katkı sağladığı sonucuna ulaşılmıştır.

After the Islamic sciences completed its formation process and produced the classical works, commentary (sharh), supercommentary/ gloss (hashiya) and annotations (ta’lika) are widely used as the method of compilation. This kind of works in tafsīr especially has centered upon Baidāwī’s book Anwār al-Tanzīl. In this thesis, Atūfī’s gloos Mir’āt al-Ta’wīl which was produced within the frame of Anwār al-Tanzīl are studied with the purpose of questioning the authenticity of the claim which reduces these compilations to a mere repetition.In the first chapter of the thesis that composed of the introduction and two chapters; the information about Baidāwī’s life, works and Anwār al-Tanzīl were written, then Atūfī’s life, works and Mir’āt al-Ta’wīl are investigated. In the second chapter, the Atūfī’s criticisms of Baidāwī in Mir’āt al-Ta’wīl is classified by the relevant sciences and evaluated. At this point, it is concluded that Atūfī has contributed to tafsīr of Baidāwī with his gloss in which he reveals some viewpoints different from Baidāwī in the issues related to languistics, tafsīr, kalām-philosophy, fiqh, sufism, ethics, logic and medicine.
Keywords: Anwār al-Tanzīl; Atûfî; Atūfī; Beyzâvî; critiszm; eleştiri Baidāwī; Envârü’t-tenzîl; gloss; hâşiye; İslam dini; Mir’āt al-Ta’wīl; Mir’âtü’t-te’vîl; Tefsir