Sühreverdî felsefesinde yöntem ve bilgi - Cevahir, İdris (My University, 2024)
Sühreverdî felsefesinde yöntem ve bilgi tartışması bir yönü ile İbn Sînâ eleştirisine dayanır. Sühreverdî’nin felsefî anlatısı, bütün eserleri boyunca genelde Meşşâî felsefeye, özelde İbn Sînâ felsefesine yapmış olduğu eleştiriler üzerine kuruludur. Bununla birlikte Sühreverdî’yi mahza eleştirel bir düşünür olarak görmek yanıltıcıdır. Sühreverdî, Meşşâî madde-sûret teorisini reddeder. Bu durum doğal olarak filozofun tanım ve cisim teorisini, dolaylı olarak bilgi teorisini derinden etkiler. Cismin mahiyetini ölçü olarak ifade eden Sühreverdî, tanım teorisini arazlar üzerine kurar. Yine Meşşâî madde-sûret teorisinin reddi sûrete dayalı bir bilgi teorisi yerine sadece görmeye ve karşılıklı bulunmaya dayalı huzûrî bilgi teorisini geliştirmesine neden olur. Huzûrî bilgi bilenle bilinenin aralarında bir engel olmaksızın karşılıklı bulunması olarak ifade edilir. Bu tanım insanın görme duyusu benzetmesi ile anlatılmaya çalışılır. Bu anlatıda her ne kadar yanlış bir görme teorisi kullanılsa da varılmak istenen nokta tıpkı aynalardaki sûretlerin mekânsız ve uzamsız var olması gibi tikellerin mekânsız ve uzamsız var olduğu misâl âleminin ispatıdır. Sühreverdî’ye göre gerçek bilgi önce misâl âleminin müşâhedesi, ardından nûrlar âleminin müşâhedesi ile mümkündür. Bu müşâhedenin imkânı ise riyâzî tecerrüd ile elde edilen ölüm melekesi sayesindedir. Bu tezde, Sühreverdî’nin yöntem ve bilgi felsefesi bağlamında filozofun İslam düşüncesindeki etkisi, konumu ve dolayısıyla önemi belirginleştirilmeye çalışılacaktır. Yine Sühreverdî felsefesi bağlamında nûr kavramı ile varlık kavramı arasında bir ayniyetin olduğu, bu ayniyetin ilk şârihler tarafından da dile getirildiği ifade edilecektir. Ayrıca mahiyetin önceliği meselesi bağlamında Sühreverdî’nin Meşşâî çizgiyi koruduğu ifade edilecektir. İşrâkî yöntem ile Meşşâî yöntem arasında var olan farklılıkların yeni bir yöntemin varlığını gerekli kılacak ölçüde belirleyici olup olmadığı konusu bu tezde açıklığa kavuşturulan bir diğer husustur. Yine tezin ilerleyen safhalarında Sühreverdî’ye göre insan nefsi ve bu nefsin kemâli meselesi bilgi edinme süreçleri bağlamında ele alınacak ve huzûrî bilginin mahiyeti ayrıntılandırılacaktır. Bütün çalışma boyunca cevabı aranan temel soru Sühreverdî bağlamında Meşşâî metafizikten farklı yeni bir metafizik teoriden bahsetmenin mümkün olup olmadığıdır.

The discussion of method and knowledge in Suhrawardī’s philosophy is based on his criticism of Avicenna. Throughout his works, Suhrawardī’s philosophical narrative is based on his criticism of the peripatetic Islamic philosophy, particularly that of Avicenna. However, it is misleading to see Suhrawardī as an exclusively critical thinker. Suhrawardī rejects the Peripatetic theory of matter-form. This naturally affects the philosopher’s theory definition and matter, and indirectly his theory of knowledge. Expressing the essence of matter as measure, Suhrawardī builds his theory of definition on accidents. Again, the rejection of the Peripatetic theory of matter-form leads him to develop a theory of the knowledge of presence based only on seeing and mutual presence instead of a theory of knowledge based on form. The knowledge of presence is defined as the mutual presence of the knower and the known without any obstacle between them. This definition is explained through an analogy to human sight. Although a false theory of seeing is used in this narrative, the point to be reached is the proof of the realm of imagination, where particulars exist without place and space, just as the images in mirrors exist without place and space. According to Suhrawardī, true knowledge is possible first through the vision of the realm of the imagination and then through the vision of the realm of light. The possibility of this vision is thanks to the faculty of death acquired through ascetic abstinence. This thesis will try to clarify the importance of Suhrawardī in Islamic thought in the context of his method and epistemology. It will also be stated that in the context of Suhrawardī’s philosophy, there is an identity between the concept of light and the concept of being, and that this identity was also expressed by the first commentators. It will also be stated that Suhrawardī preserved the Peripatetic line in the context of the issue of the primacy of essence. Another issue that will be clarified in this thesis is whether the differences between the method of illumination and the method of Peripatetic philosophy are decisive enough to necessitate a new method. Again, in the later stages of the thesis, the issue of the human self and its perfection will be discussed within the scope of Suhrawardī’s philosophy in the context of the processes of acquiring knowledge and the nature of the knowledge of presence will be elaborated. The main question that is tried to be answered throughout the whole study is whether it is possible to speak of a new metaphysical theory different from Peripatetic metaphysics in the context of Suhrawardī.
Knowledge and method in Suhrawardī’s philosophy
Keywords: Bilgi; huzûrî bilgi; Islamic philosophy; insan nefsi; İslam felsefesi; misâl âlemi; müşâhede; nedensellik; varlık; Yöntem Nûr