Osmanlı topraklarında İngilizlerin mülk edinimi (1856-1878) - Küçükali, Onur (My University, 2024)
Mülk edinimi insanlar yerleşik hayata geçtiğinden beri yaşamın önemli bir parçası olagelmiştir. En basit haliyle güvenli bir şekilde yaşamak için haneye ihtiyaç duyan insanlar, buna ek olarak geçimlerini sağlamak için ekecek alanlara gereksinim duymuş ve mülkiyet anlayışı da böylece gelişmiştir. Bu da mülkiyeti, kişilerin tasarrufunda olan taşınmazları üzerinde belirli haklara sahip olduğu hukuki bir durum haline getirmiştir. Mülkiyet, yüzyıllar ilerledikçe daha da gelişmiş ve bu gelişimin sonucunda farklı değerlendirmelere konu olmuştur. Avrupa merkezli düşüncede bireysel mülkiyet ön plana çıkmışken İslam ve Osmanlı düşüncesinde ön planda Allah’ın mülkün yegâne sahibi olduğu fikri yerleşmiştir. Ancak bu, özel mülkün yokluğu anlamına gelmemektedir. Özel mülk mevcuttur ve düzenlenmesi de fıkıh alanına bırakılmıştır. Osmanlı’daki mülkiyet anlayışında da İslami bakış açısı aynen benimsenmiştir. Özel mülk hükmünde bulunan emlak haricinde Osmanlı’da daha geniş bir alanı kapsayan miri araziler mevcuttu ki bu arazilerin sadece tasarruf hakkına sahip olunabiliyordu. Rakabe denen çıplak mülkiyeti ise bizzat devlete aitti. Bu arazilerin özel mülk hükmüne geçebilmesi için padişah tarafından mülkname verilmesi gerekmekteydi. Osmanlı sisteminde mülkiyetin özel veya miri biçiminde temellük veya tasarruf hakkı sadece Osmanlı tebaasından bulunan Müslüman ve Gayrimüslimler için geçerli bir haktı. Ecnebi olanlar, yani herhangi bir başka devletin tebaası olanlar Osmanlı topraklarında mülk edinme hakkını haiz değildi. Resmi söylemde esas tutulan ve uygulama için de temel teşkil eden bu husus 10 Haziran 1867’de çıkarılan Safer Kanunu ile değişmiş ve artık ecnebi tebaasından bulunanlar uyrukluğunda bulundukları devletin kanuna ek protokolü imzalaması kaydıyla Hicaz hariç Osmanlı topraklarında mülk edinme hakkı kazanmıştır. Ancak bu, 1867 öncesi dönemde ecnebilerin mülk edinmediği anlamına gelmemektedir. Bu konudaki mevcut yasağı aşmak için çeşitli hileli yollara başvurulmuştur. Bunlar nam-ı müstear yoluyla mülk edinimi, yani emlakin Osmanlı tebaasından bulunan eş veya kayınvalideler ile hizmetliler gibi kişiler adına kaydedilmesi; tabiiyet kanununun yokluğunda Osmanlı tebaası gibi görünerek mülk edinimi ve Osmanlı tebaasını borçlandırarak emlaklerini rehin/ ipotek yoluyla elde etme çabasıdır. Ecnebiler arasında İngilizlerin de Osmanlı topraklarına yoğun bir ilgisi mevcut olmuş ve onlar da zaman zaman çeşitli amaçlarla emlak edinmiştir. İngilizler özellikle İzmir başta olmak üzere Batı Anadolu bölgesini emlak edinme ve yerleşme amacıyla tercih etmiş ve bölgede üretime dayalı girişimlerde de bulunmuşlardır. Ancak çoğu durumda İngilizlerin bölgedeki faaliyetleri bir dizi bağlantılı ve planlı mülk ediniminden ziyade tüccar ve sermayedarların kendi ilgi alanlarına bağlı olarak belli bir ölçekte şekillenmiştir. Yalnızca İzmir şehri İngilizlerin yoğun olarak yerleştiği ve emlak mevzularında söz sahibi olma noktasına geldiği bir şehir olmuştur. 1867 Safer Kanunu ile İngilizler de mülk edinme hakkı elde etmiş, ancak İngilizlerle ilgili önemli bir ayrıntı da 1863 yılında Tunus ile İngiltere arasında imzalanan mukavelenamedir. Buna göre İngilizler Tunus topraklarında mülk edinme hakkı elde etmiş ve bu, hukuki olarak bir Osmanlı toprağı sayılan Tunus’ta ülke genelinde ecnebilere resmi olarak mülk edinme hakkı verilmesinden önce olması itibarıyla ilginçtir.

Acquisition of property has always been an important matter of life since mankind adopted the settled lifestyle. Humans who needed a house for a safe life in the simplest form also needed farm lands as an addendum to make their lives and therefore, the understanding of property has been developed. And that transformed the property into a status, in which individuals have specific rights on the immovable properties in their possessions. Property has evolved on the ongoing centuries and as a result of that, it became a matter of various evaluations. While the individualistic aspect in property was prominent in the European mentality, the idea of Allah is the sole owner of the property was settled in the Islamic and Ottoman way of thinking. However, it doesn’t mean the non-existence of private property. Such a type of property was existed and it’s regulation was left to the Islamic law, fiqh. In the grasp of property in Ottoman mentality, the Islamic perspective was adopted. Except private properties, there were “miri lands”, which were on the ownership of the state, and which were covering vast areas and only the right of use on these lands could be acquired. Bare ownership of these lands, which called “raqabe”, belonged only to the state. So that these lands could be transformed into private properties, a specific title deed must’ve been given by the sultan. In the Ottoman system, the right of use and possession on state and private properties was exclusive to the Muslims and Non-Muslims, who were Ottoman subjects. Foreigners, who were subjects of another states, hadn’t had the right to possess a property. That notion, which was the basis of the formal speech and also the implementation, was changed after the law introduced in 10th June 1867 and then foreigners who are subjects of another states gained the right to acquire properties in the Ottoman territories, except Hidjaz, on the account of having the protocol signed. But it doesn’t mean that the foreigners haven’t acquired any kind of property before 1867. To overcome the prohibition on that matter, they have applied some tricky methods. These were registering the property on the name of someone else, like spouses and mothers-in-law, or servants; showing themselves like an Ottoman subject in the absence of a Law of Citizenship and the effort to get properties of debtor Ottoman subjects through mortgage. Among foreigners, Englishmen also showed an intense interest in acquiring properties in Ottoman territories, and sometimes they possessed some kind of properties as well. Englishmen mostly preferred Eastern Anatolia, above all the city of İzmir, to settle and get properties, and they took steps in the direction of manufacture in the area. But in most cases the activities of Englishmen were shaped in a specific degree according to the interests of tradesmen and investors, rather than a series of planned and engaged acquisition of property. Only the city of İzmir became a place, where Englishmen settled intensely and gained a voice in property issues. Through the law of 1867, Englishmen gained the right of possessing properties as well, but the important detail about Englishmen is the treaty that signed with Tunisia in 1863. Conforming to that, Englishmen gained the right to possess property in Tunisia, which was a part of the Ottoman Empire that time, and that was interesting since it was before the law of 1867 that gave the same right to all kind of foreigners in the whole empire.
Keywords: Acquisition of property; British; ecnebi; emlak; Englishmen; Foreigner; İngiliz Property; İnglizler; Mülk; Mülk edinme; Osmanlı; Osmanlı İmparatorluğu; Ottoman; Ottoman Empire; Possession; Safer Kanunu; Safer Law