Şem’i’nin (15.-16. yy.) Mesnevi Şerhi (ilk Türkçe tam Mesnevi Şerhi) - Öztürk, Şeyda (My University, 2007)
ŞEM’Î’NİN (15.-16.YY) MESNEVÎ ŞERHİ (İLK TÜRKÇE TAM MESNEVÎ ŞERHİ) Mevlânâ’nın (ö.672/ 1273) Mesnevî’si, tasavvufî-irfânî hakîkatlerin, hikâyeler ve bir takım sembollerle anlatıldığı en önemli tasavvufî klasiklerden birisidir. Mesnevî’nin sâhip olduğu kendine has mânâ dili, yazıldığı günden îtibâren çözümlenmeye çalışılmış ve bu çaba “Mesnevî şerh geleneğini” nin oluşmasına sebep olmuştur. Başlangıçta Farsça ve Arapça şerhlerle başlayan bu geleneği daha sonra Türkçe ve Hintçe kaleme alınan şerhler devam ettirmiştir. Çalışmamızın konusunu Osmanlı asırları içerisinde târihe Türk asrı olarak damgasını vuran XVI.yüzyılda yaşamış Şem’î’nin (ö.1012/ 1603) Mesnevî’ye yazmış olduğu ilk Türkçe tam şerh oluşturmaktadır. Şem’î Efendi’nin Mesnevî şerh geleneğindeki yerini tespit etmek ve Mesnevî şerh geleneğine kazandırmış olduğu katkılar çalışmamızın öncelikli gâyesini oluşturmaktadır. Şem’î’ye kadar Mesnevî’de yer alan kimi hikâyelerin ve seçilen beyitlerin tercüme ve şerhi ile kayıtlı bulunan Mesnevî şerh geleneği ilk kez Şem’î’nin Mesnevî Şerhi ile Mesnevî’nin bütün beyitlerini kapsayan bir çalışmaya kavuşmuştur. III. Murad’ın emriyle kaleme alınan tam Mesnevî şerhi altı cilt olup 1596’da tamamlanmıştır. Şem’î’nin Mesnevî Şerhi vahdet-i vücûd ekseninde yazılmış bir şerh olup eser, kendisinden sonra Mesnevî’nin tamamına şerh yazan İsmail Ankaravî ve Ahmed Avni Konuk’un Mesnevî şerhlerini etkilemiştir. Yazım dilinin Türkçe olması sebebiyle ilk kez geniş halk kütlelerinin Mesnevî ile tanışmasına vesîle olan şerh; Mesnevî’nin öncelikle tasavvufî metâfizik temeline oturan bir seyr ü sülûk rehberi olarak tanımlanmasını hedeflemiştir. Sûfiler tarafından çizilen tasavvufî yolun esaslarının Mesnevî’de ne sûretle ele alındığına dikkat çeken Şem’î Efendi, vahdet- vücûd, vücûd mertebeleri gibi tasavvuf metafiziğinin yanı sıra seyr ü sülûk başlığı altında ele alınmış olan mürid- mürşid münâsebetleri ve tasavvufî makamların Mesnevî beyitlerinde nasıl işlendiğine ışık tutmuştur.
Keywords: Din; İslam Dini; Tasavvuf