Osmanlı Devleti’ nde tanzimat dönemi din- devlet ilişkisi - Okumuş, Ejder (My University, 1999)
Araştırmamızın amacı, Türkiye için dönüm noktası olan Tanzimat Dönemi'nde din-devlet ilişkisini Din Sosyolojisi'nin sınırları içerisinde objektif ölçülerle incelemek ve bugünün laik Türkiye Cumhuriyeti Devleti'nin laik temellerini ortaya koymaktır. Din Sosyolojisi'nin önemli konuları arasında yer alan din-devlet ilişkisi olgusu, tarih boyunca olduğu gibi bugün itibariyle de çok mühim addedilmektedir. Din-devlet ilişkisiyle ilgili çeşitli tipolojiler yapılabilir. Ancak biz temel olarak din-devlet ilişkisi bağlamında iki tip devletten söz edebileceğimizi düşünmekteyiz: Birincisi meşruiyetini temelde dinden sağlayan devlet, ikincisi ise meşruiyetini temelde dinden sağlamayan devlettir. Klasik Dönem Osmanlı Devleti, meşruiyetini temelde bir din olarak İslam'dan sağlayan devletken, Tanzimat reformlarıyla birlikte bu durum yavaş yavaş değişmeye başlamış ve meşruiyetini temelde dinden almayan laik bir devlete, Türkiye Cumhuriyeti Devleti'ne giden yola kapı aralayan şibih-laik devlete dönüşmüştür. Şibih-laik devletin egemen olduğu Tanzimat Dönemi'nde hukuk, eğitim, ekonomi, askeriyye, idare gibi alanlarda yapılan yenilik ve modernizasyonlar, dinin devlet katındaki işlev, etki ve güç alanlarının daralmasını, ulemanın yetkilerinin sınırlandırılmasını beraberinde getirmiştir. Tanzimat'ta dinin ve Ulemanın dışında yeni bir takım dünyevi kurum ve kuruluşlar ortaya çıkmış, dil değişmeye, devlet modernleşmeye başlamış, ümmet anlayışı yerine millet anlayışının temelleri atılmıştır. Böylece Tanzimat Dönemi'nde yapılan reformlar, laik Türkiye Cumhuriyeti'nin kurulmasına giden yolun başlangıç noktasını oluşturmuştur. Şu halde Tanzimat Dönemi din;devlet ilişkisi olgusu, bugün gelinen noktada devleti anlamak ve ele alabilmek için önemli bir olgu olarak karşımıza çıkmaktadır. The aim of our research is to study the relationships between the religion and the state at the period of Tanzimat in the boundary of the sociology of religion with objective criteria and to put forward the secular fundamentals of secular Turkish Republic State which is important for Turkey. The phenomenon of the religion and the state relations considered very important in the sociology of religion is seen so valuable in today as in the past. Different typologies among the religion and the state relations can be done. But we are planning to imply two type states in terms of the religion and the state relations. The first one is the state which gets its legitimacy from the religion fundamentally and the second one is the state which doesn't obtain its legitimacy from the state fundamentally. The traditional Ottoman State was used to obtain its legitimacy from the religion but with Tanzimat reforms it started to get its legitimacy from the secular systems, which has caused to develop the Turkish Republic State. We are defining the religion and the state relations as şibih secular (quasy laic). At the Tanzimat period, the reforms which were done about the education, economy, military, and administration were caused to restrict the action of the religion on the state, and to limit the authority of Ulema. At the time of Tanzimat, outside of Ulema new worldly associations and foundations were established, language was modified, the state was modernized and the conscious of community was turned out nation comprehension. Thus; reforms done in Tanzimat period, were caused to develop the fundamentals of secular Turkish Republic. Therefore; Tanzimat period's the religion and the state relations are very important for us to understand and to evaluate the situations of today.
Keywords: OSMANLI İMPARATORLUĞU-TANZİMAT DÖNEMİ