Debûsî’nin el-Esrâr adlı eseri ile Kudûrî’nin et-Tecrîd adlı eserinin muhteva ve metot bakımından mukayesesi -zekât bölümü çerçevesinde- - Işık, Hatice Kübra (My University, 2024)
Fıkıh mezhepleri arasındaki ihtilafları konu edinen ilim dalına ilm-i hilâf denilmektedir. Hilâf ilmi, fıkıh literatürünün çokça eseri bünyesinde barındıran alt dallarından biridir. İlgili eserler hilâfiyât literatürünü oluşturma noktasında ortaklık barındırırken muhteva ve metot bakımından birbirlerinden ayrışabilmektedir. Bu ayrışmalar kimi zaman eserin kaleme alınma gerekçesi, kimi zaman müellifin mensup olduğu mezhep, kimi zaman müellifin yaşadığı ve birikimini aktardığı coğrafya gibi sebeplerden kaynaklanmaktadır. Hilâf ilmine dair eserler incelendiğinde farklı mezheplere mensup olmalarına rağmen benzer üslupla kitap kaleme alan âlimler tespit edilebileceği gibi, aynı mezhebe mensup olup farklılaşan eserler telif eden âlimlerin olduğu da görülmektedir. Nitekim bu tezin konusu Hanefî mezhebinin çağdaş iki fakîhi Ebû Zeyd ed-Debûsî (v. 430/ 1039) ve Ebü’l-Hüseyn el-Kudûrî’nin (v.428/ 1037) el-Esrâr ve et-Tecrîd adlı eserlerindeki muhteva ve metot farklılığıdır. Bu çalışmanın konusunu teşkil eden iki eserin hacmî büyüklükleri sebebiyle sınırlandırılması elzem olup, bu bağlamda ibadet bahisleri arasından zekât bahsi seçilmiştir. Çalışma kapsamında el-Esrâr ve et-Tecrîd’in yazılış amaçları, tasnifleri, zekât bölümlerinin muhtevaları, metotları ve kaynakları tespit edilerek mukayese edilmiştir. Bu mukayese sonucunda eserlerin türleri ve yazılış amaçları aynı olsa da eserler arasında muhteva, metot ve kaynak bakımından kayda değer bir farklılık olduğu görülmüştür.

The science which discusses the disputes between the schools of fiqh (Islamic law) is called ilm al-khilaf. Khilaf is a branch of fiqh literature that comprises many works. These works may differ from each other in terms of their contents and methods. The relevant differences may stem from either the author’s motivation in writing his book, or the school he was affiliated with, or the region where he lived and represented. When the khilaf works are examined, it can be seen that there are scholars whose writing styles are similar despite of their affiliations to different schools, while there are also scholars from the same school who adopted different styles. Thus, the subject of this study is the difference between the works of two contemporary Hanafi scholars, al-Asrar of Abu Zayd al-Dabusi (v. 430/ 1039) and al-Tajrid of Abu Hussein al-Quduri (v. 428/ 1037), in terms of their contents and methods. Due to the big volumes of the two related works, it is neccessary to limit the study subject. Therefore, the study is going to focus on the chapter of zakaah (charity) from the ibadaat section. In this thesis, writing purposes of al-Asrar and al-Tajrid, their classification, contents of their zakaah sections, their methods and sources were identified and compared. As a result of this comparison, it was seen that although the types and purposes of the studies are same, there is a significant difference between them in terms of content, method and source.
Keywords: al-Asrar; al-Tajrid; Debûsî; el-Esrâr; et-Tecrîd; Hanafi School; Hanefî Mezhebi Dabusi; Hilâf; Islamic law; İslam hukuku; Khilaf; Kudûrî; Quduri; Zakat; Zekat