Üniversite öğrencilerinin kumara ilişkin tutumların gizil sınıf analizi ile incelenmesi - ERDEN ÇINAR, SEVAL (My University, 2023)
Giriş ve Problem Durumu:Kumar, gönüllü olarak risk alınan, kazanan ve kaybeden taraflardan oluşan ve üretim gerçekleşmeden servetin yeniden dağılımının gerçekleştiği bir durumdur. Bu dağılıma karar veren süreç daima bir şans unsuru içerir veya yalnızca şansa dayanır. Kumar; kültürden, dinden, zamandan bağımsız olarak, tüm dünyada görülmektedir. Kendi içerisinde çok çeşitli oyunları barındırdığı için şemsiye kavram özelliği taşıyan kumar; iskambil, rulet, zar, spor bahisleri, oyun makineleri, piyango, tombala, borsa, beceri isteyen oyunlar, kazı kazan, sayısal loto, at yarışı, casino oyunları ve çevrimiçi katılımlı tüm kumar oyunlarını kapsar. Kumar oynama bozukluğu, kumar oynama sıklığının, buna harcanan zamanın ve paranın yoğunluğunun artması sonucu kumar aktivitelerinin bireyin kontrolünden çıkması, işlevselliği ve ilişkileri üzerinde bozucu etkilerinin görülmesi durumudur. Alanyazında problemli kumar oynama, kumar bağımlılığı veya patolojik kumar oynama tanımlarıyla da karşımıza çıkmaktadır. Türleri ve formları ülkelere göre değişse de farklı kıtalardaki akademik çalışmalar, gençlerin % 50–70’inin son bir yıl içinde kumar oynadığını ve % 0.8–13.0’ünün problemli kumar oynama davranışı sergilediğini göstermiştir. Meta analiz çalışmalarının da gösterdiği üzere, kumar davranışı genç yetişkinlerde genel popülasyona göre daha yaygın olarak görülmektedir. Kumar oynayan kişilerin bireysel farklılıkları olmakla birlikte alanyazın incelendiğinde bazı ortak özellikler taşıdıkları görülür. Bunlardan “çocukluk çağı olumsuz yaşantıları”, “sıkıntıya dayanma becerisi”, “karar verme tarzı” ve “heyecan arayışı”; bu çalışmada kumarla ilişkileri bağlamında incelenmiştir. Yöntem:Araştırmanın nicel verileri, Gizil Sınıf Analizi yöntemi ile elde edilecektir. Gizil (Örtük) Sınıf Analizi (Latent Class Analysis-LCA), analiz edilen verilerin türü bakımından nicel bir yöntem olup, değişkenler arasındaki ilişkileri onlara müdahale etmeden açığa çıkarmanın amaçlandığı bir ilişkisel karşılaştırma desenidir. Eğitimde ve psikolojide araştırmaların büyük bir kısmında, gözlenen değişkenlerden, örtük (doğrudan gözlenemeyen, gizil) yapılar incelenmektedir. Geleneksel yöntemler kullanıldığında, değişkenin süreksiz yapıda olması, normal dağılım göstermemesi veya homojen yapıda olmaması, metodolojik sorunlara yol açmaktadır. Gizil sınıf modelleri için kullanılan beklenti-maksimizasyon algoritmasının formülize edilmesi ve bilgisayar yazılımlarında kullanılmaya başlanmasıyla, son yıllarda dünyada GSA ile yapılan çalışma sayısı oldukça artmıştır. (Vermunt, 2003). GSA, esasen Lazarsfeld (1950) tarafından ilk olarak iki kategorili (dikotomik) maddeleri içeren anketlerin cevap örüntülerinin heterojenliğini açıklamak için önerilmiş, 1970’lerde Goodman tarafından istatistiksel olarak formüle edilmiş ve ayrıca nominal değişkenlerde kullanılması da sağlanmıştır (Vermunt ve Magidson, 2005). GSA, bir dizi kategorik değişkene verilen cevaplar arasındaki örüntüye dayalı olarak, bireylerin anlamlı ve homojen gizil sınıflara ayrıldığı bir ölçme modelidir. Bir başka ifadeyle, bir grup kategorik madde setine verilen yanıtlara dayanarak bir örneklemdeki gizil grupları bulmak amacıyla kullanılır. Bu çalışmada GSA kullanılmasının amacı; kumar tutumlarına göre üniversite öğrencilerinin içerisindeki gizil alt grupların belirlenmesi ve çeşitli değişkenler ile ilişkilerinin incelenmesidir. Dolayısıyla çalışmanın yönteminin doğası gereği, bağımlı ve bağımsız değişkenler bulunmamakta; örneklemdeki her bir kişinin hangi homojen alt gruba atandığını belirlemenin hedeflendiği ve bu alt grupların ayırıcı özelliklerinin detaylıca çalışılacağı bir araştırma tasarlanmıştır. Bulgular:Veri analizine başlanmadan önce, katılımcılardan elde edilen verilerin parametrik testler için uygun olup olmadığı incelenmiştir. İlk olarak verilerin SPSS programına aktarımı sırasında oluşabilecek hatalı girişleri önlemek adına birden çok kez kontrolü sağlanmıştır. Veri setinde eksik ve/ya hatalı veri olup olmadığı incelenmiştir. Eksik verilerin analizinde ve değerlendirilmesinde kabul edilebilir eksik madde oranı %5 olarak belirlenmiştir (Tabachnick ve Fidell, 2012). Bu noktada, %5'ten fazla eksik madde içeren 21 öğrenciye ait ölçek setleri veri setinden çıkarılmıştır. Bir sonraki aşamada ise katılımcılardan elde edilen verilerin normalliği incelenmiştir. Bu bağlamda histogram grafikleri, kutu grafikleri, z puanları, basıklık ve çarpıklık katsayıları hesaplanmıştır. Sonuç:Özetle; araştırmanın nicel kısmında üniversite öğrencilerinin kumara ilişkin tutumlarının belirlenmesi için bir dizi istatistiksel analiz yapılmıştır. Bu analizler sırasıyla Gizil Sınıf Analizi, ANOVA ve çapraz tablo analizleridir. Gizil sınıf analizi sonucunda 820 kişiden oluşan çalışma grubunun, kumar konusunda üç farklı homojen alt sınıftan oluştuğu belirlenmiştir. ANOVA ve çapraz tablo analizleri ile, bu alt sınıflar arasındaki farklılıklar ve tanımlayıcı özellikler ortaya çıkarılmıştır. Tüm analizlerin sonucunda ve alanyazın ışığında, alt sınıflar için etiketler oluşturulmuştur. Buna göre profil 1 “patolojik kumar oynama bozukluğu”, profil 2 “problemli kumar davranışı” ve profil 3 ise “düşük riskli” grup olarak etiketlenmiştir.