Tanzimat sonrası Osmanlı düşünce yapısının gelişimi ve bu gelişmede çevirinin rolü - Yücedağ, İsmail (My University, 1999)
Osmanlı Devleti'nin Tanzimat sonrası dönemi fikrî gelişimini ve bu süreçte çevirinin yerini ve etkilerini araştırmak amacıyla hazırladığımız Tanzimat Sonrası Osmanlı Düşünce Yapısının Gelişimi ve Bu Gelişmede Çevirinin Rolü adlı tezimiz iki aşamalı olarak gerçekleştirilmiştir. İlk aşamada çalışmanın bibliyografik bir özellik taşıması göz önünde bulundurulmuş, buna bağlı olarak Osmanlı Devleti'nde matbaanın kuruluşundan itibaren Cumhuriyetin ilanına kadar geçen süre içinde basılan tüm çeviriler tespit edilmeye çalışılmıştır. Yapılan tarama çalışmaları sonucunda 3.862 adet çeviri eser tespit edilmiş, bunlar kendi içinde kategorilere ayrılmıştır. Felsefe, Sosyoloji, Mantık, Ahlâk, Pedagoji ve Psikoloji ile ilgili 344 adet çeviri eser, Düşünce Alanında Yapılan Çeviriler başlığı altında toplanmıştır. Ayrıca, sosyal bilimler alanında 2.092, fen bilimleri alanında 305, askerlik alanında 358, tıp alanında 219 ve din bilimleri alanında da 544 adet çeviri eser tespit edilmiştir. İkinci aşamada, çalışma problematik açıdan ele alınmış ve giriş bölümü ile iki bölüm olarak gerçekleştirilmiştir. Giriş bölümünde, çeviri ile ilgili genel bilgilerden sonra, Batıdan İslâm dünyasına ve İslâm dünyasından da Batıya yapılan çeviriler ile Tanzimat öncesi Osmanlı düşünce yapısının gelişim süreci ana hatlarıyla ele alınmaya gayret gösterilmiştir. Birinci bölümde, Osmanlı Devleti'nin Tanzimat sonrası düşünce yapısının gelişim süreci incelenmeye çalışılmıştır. Bu bölümde, Tanzimat sonrası Osmanlı düşünce yapısının gelişim sürecindeki Fransız etkisi, yine bu süreçte sosyal hayattaki değişim, devletin içinde bulunduğu problemlerin çözümü için uygulamaya koyduğu yöntem, eğitim ve kültürel alandaki ikilik, aydın kesimin düşünce yapısındaki değişim ve bu değişimde basının rolü incelenmeye çalışılmıştır. Yine bu bölümde Tanzimat sonrası Osmanlı düşünce yapısında görülen batıcılık, İslâmcılık, Türkçülük, pozitivizm ve materyalizm gibi fikrî akımlar ayrı ayrı ele alınıp görüşleri ön plana çıkarılarak incelenmeye çalışılmıştır. İkinci bölümde ise, Osmanlı düşünce yapısının değişim sürecinde çevirinin yerinin ne olduğu ve Osmanlı düşünce yapısını ne denli etkilediği araştırmaya çalışılmıştır. Özellikle I. Meşrutiyetten sonra yoğunluk kazanan çeviri çalışmalarında yapılan yanlışlarla ilgili eleştiri çalışmaları ve bu konudaki düşünceler verilmeye çalışılmıştır. Ayrıca askerlik, edebiyat ve düşünce alanında yapılan çevirilerin karakteristik yapısıyla, bunların düşünce değişimi konusunda üstlendiği rolün ne olduğu tespit edilmeye gayret gösterilmiştir.

My dissertation named `The Development of Ottoman Thinking System in The Post-Tanzimat Era and The Role of Translation in This Development` which I prepared to examine the development of Ottoman thinking system in the post-Tanzimat era and the role and influences of translation in this development appeared in two stages. In the first stage, regarding the bibliographic characteristic of this study, all translations published in the course of time from the introduction of press machine into the Ottoman State till the proclamation of the Republic have been attempted to be uncovered. As a result of the survey, 3.862 translated publications have been found out and classified in themselves. 344 translated publications on philosophy, sociology, logic, ethic, pedagogy and psychology were grouped under the title of Translations Made in The Area of Thinking. Additionally, 2.092 in social sciences, 305 in science, 358 in military, 219 in medicine and 544 in religious sciences have been found out. In the second stage, an analytical approach was used and this part of the dissertation consists of an introduction and two chapters. In the introduction, after a general scope about translation itself, it is attempted to take into consideration, in general, translations from the West to the Muslim world and also from the Muslim world to the West with the process of the development of Ottoman thinking system in the pre-Tanzimat era. The first chapter deals with the development of Ottoman thinking system in the post-Tanzimat era, French influence upon it, transformation of social life, the method that the state implemented to solve problems, duality in education and culture, change in the mind of intellectuals and the role of media in this change. In addition to these, the ideological steams of the era such as Westernism, Islamism, Turkism, positivism and materialism were examined one by one in terms of their ideas. The main concern of the second chapter is the importance and influence of translation in the transformation process of Ottoman thinking system. In particular, it is attempted to present the criticisms made on the translation mistakes that became very common after the First Constitution and ideas on it. Moreover, the characteristics of the translations made in the areas of military, literacy and thinking were among the concerns of this chapter.
Keywords: OSMANLI İMPARATORLUĞU; Tanzimat Devri, 1839-1876