İdare hukukunda tespit edici işlemler - Kaplan, Onur (My University, 2020)
İdarenin hukuk düzeninde sonuç doğuran irade açıklamaları, belirli durumlarda kişilere veya nesnelere ilişkin maddi olguları ya da hukuki durumları saptamaya yönelmektedir. Kamu gücü kullanılmak suretiyle tesis edilen idari işlemlerin hukuka uygunluk karinesinden yararlanmasına bağlı olarak, tespite yönelik irade açıklamalarına hukuk düzeninin bazı hukuki sonuçlar bağladığı ifade edilebilir. Özellikle tespit edici işlemlerin içerik olarak konu edindiği hususların o an için saptanmasıyla birlikte, söz konusu işlemlerin muhataplarının hukuki statülerinde bazı değişiklikler meydana gelebilmektedir. Bu bağlamda, içerik itibariyle bir maddi olguyu ya da hukuki durumu saptamaya yönelen tespit edici işlemlerin, idari usul kavramıyla bağlantılı olarak haiz olduğu bazı fonksiyonların bireylerin temel hak ve hürriyetleri bakımından önem arz ettiği söylenebilecektir. Bu doğrultuda, tespit edici işlemin yapılışı ve uygulanması bakımından bireyleri sürece dahil eden etkili usuli mekanizmaların ne şekilde işlerlik kazanacağının da açıklanması gerekmektedir. Bunun yanında, çeşitli konuları ihtiva edebilen tespit edici işlemlerin bir hazırlık işlemi olarak değerlendirilmesi söz konusu olabileceği gibi, kimi hallerde ayrı ve bağımsız bir idari işlem olarak kesin ve yürütülebilir özellikte bulunması ve idari davaya konu olabilmesi mümkün olabilmektedir. Buna karşın, bazı yargı kararlarında yer verilen, tespit edici işlemlerin sadece belirli bir olguyu saptadığı veya sabitlediği gerekçesiyle hukuki etki ve sonuç doğurmadığı yönündeki genelleme, bireylerin hak arama hürriyetlerini de zedeleyen yanlış bir çıkarıma neden olmaktadır. Bu nedenle, bu çalışmada tespit edici işlemlerin –kendi içinde farklı hukuki özellikler gösterebileceği göz önünde bulundurulmak suretiyle– pozitif hukukta ve yargı kararları ışığında ne şekilde ele alındığı irdelenerek sonuca ulaşılacaktır.

The will statements of the administration, which have consequences in the legal order, tend to determine the material facts or legal status related to persons or objects in certain situations. It can be stated that the legal order binds some legal consequences to the declarations of will for the determination, depending on whether the administrative procedures established by using the public power benefit from the presumption of compliance with laws. In particular, with the determination of the issues that are considered as content in the declaratory acts for the moment, some changes may occur in the legal status of the addressees of these acts. Therefore, it can be said that some functions that are related to determining a material fact or legal status in terms of content are related to the fundamental rights and freedoms of individuals in connection with the concept of administrative procedure. Accordingly, it is necessary to explain how effective procedural mechanisms that involve individuals in the process of determining and implementing declaratory acts will become functional. Besides, it may be possible to evaluate declaratory acts that may contain various issues as a preparatory act, and in some cases, it may be possible to be subject to administrative suits as a separate and independent administrative act. On the other hand, the generalization that the declaratory acts included in some judicial decisions only determine or fix a certain phenomenon causes a false conclusion that also damages the freedom to claim rights. For this reason, in this study, the conclusion will be reached by examining how the declaratory acts are handled in positive law and the light of judicial decisions, considering that they can display different legal features within themselves.
Keywords: Administrative Case; Administrative law; Administrative Procedure; Declaratory Act; Declaratory Case; İdare hukuku; İdari Dava; İdari İşlem; İdari Usul; Kamu hukuku; Public law; Tespit Davası Administrative Act; Tespit Edici İşlem