Adalet algılarının etkileşimi : örgütsel adaletin değerler ve sinizm üzerindeki etkisinde toplumsal adaletin aracı rolü - Sert, Meral (My University, 2025)
Bireylerin adalet algıları, en küçük sosyal birim olan aileden başlayarak, üyesi oldukları çeşitli toplumsal kurumlarda (örgütler, eğitim kurumları, hukuk sistemleri vb.) şekillenmekte ve diğerleriyle olan ilişkilerini derinden etkilemektedir. Çalışma hayatı, bu algıların yalnızca örgütsel düzeyde değil, aynı zamanda toplumsal düzeyde de belirginleştiği ve önem kazandığı dinamik bir alandır. Bireylerin çalışma ortamlarında adaleti nasıl algıladıkları, yaşadıkları toplumun adaletine dair inançlarıyla yakından ilişkilidir. Toplumsal uygulamaların adil olduğuna dair inançların azalması, bireylerin çalıştıkları kurumlardaki adaleti sorgulamalarına ve adaletin varlığına olan inançlarını yitirmelerine neden olabilmektedir. Bu durum, sinizm olarak tanımlanan hem topluma hem de işyerlerine karşı olumsuz bilişsel, duygusal ve davranışsal tutumların gelişmesine yol açabilmektedir. Bu nedenle, adalet algısının hem toplumsal hem de örgütsel düzeyde ele alınması büyük önem taşımaktadır. Bu çalışmanın temel amacı, örgütsel adalet algısının, bireylerin değerleri ve sinizm düzeyleri üzerindeki etkisinde toplumsal adalet algısının aracı bir rol oynayıp oynamadığını araştırmaktır. Bu amaçla, örgütsel ve toplumsal adalet kavramları arasındaki etkileşimin, bireysel tutumlar üzerindeki birleşik etkileri incelenmiştir. Bu bağlamda, adalet, sadece soyut bir ideal olarak değil, bireysel deneyimlerle ve toplumsal normlarla şekillenen dinamik bir süreç olarak kabul edilmektedir. Bu çalışma, literatüre özgün bir katkı sunarak, toplumsal adaletin, örgütsel adaleti ve çalışanların tutumlarını nasıl etkilediğini detaylı bir şekilde incelemektedir Bu araştırma, ilişkisel tarama modeli ile desenlenmiş olup, değişkenler arasındaki olası etkileşimler ve bu etkileşimlerin hangi değişkenler aracılığıyla gerçekleştiği incelenmiştir. Araştırma modeli, aracı değişken analizi çerçevesinde oluşturulmuştur. Veri toplama sürecinde, Jotform çevrimiçi anket uygulaması kullanılarak hazırlanan ölçekler sosyal ağlarda paylaşılmış ve kamu ve özel sektörde çalışan, yaşları 20-70 arasında değişen 409 kadın ve 376 erkek olmak üzere toplam 785 katılımcıdan veri elde edilmiştir. Veri toplama öncesinde Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Araştırma ve Yayın Etik Kurulu'ndan gerekli izinler alınmıştır (02.10.2024/ 05-116). Araştırmada, araştırmacı tarafından geliştirilen Kişisel Bilgi Formu, Toplumsal Adalet Ölçeği ile birlikte, Örgütsel Adalet Ölçeği, Kollektif Adalet Ölçeği, Wrightsman’ın Genel Sinizm Ölçeği, Örgütsel Sinizm Ölçeği ile Schwartz Portre Değerler Anketi (PDA57) kullanılmıştır. Örgütsel Adalet, Kolektif Adalet Ölçeği, Genel ve Örgütsel Sinizm Ölçekleri ile Schwartz Portre Değerler Anketi (PDA57) için gerekli izinler alınmıştır. Araştırma da öncelikle kullanılan tüm ölçeklere yönelik olarak doğrulayıcı faktör analizleri ile geçerlilik ve güvenilirlik analizleri yapılmıştır. Toplumsal Adalet Ölçeği'nin toplam Cronbach's Alpha değeri 0.956, eşitlik ve hakça paylaşım alt boyutu 0.955, katılımcı yönetişim alt boyutu 0.968, ayrımcılık algısı alt boyutu 0.914 olarak bulunmuştur. Örgütsel Adalet Ölçeği'nin toplam Cronbach's Alpha değeri 0.971, prosedür adaleti alt boyutu 0.909, dağıtım adaleti alt boyutu 0.894, etkileşim adaleti alt boyutu 0.963 olarak bulunmuştur. Kolektif adalet boyutu ise 0.922 olarak belirlenmiştir. Örgütsel Sinizm Ölçeği'nin toplam Cronbach's Alpha değeri 0.942, duyuşsal sinizm alt boyutu 0.973, bilişsel sinizm alt boyutu 0.924 ve davranışsal sinizm alt boyutu 0.866 olarak bulunmuştur. Genel sinizm ölçeğinin Cronbach’s Alpha değeri ise 0.916’dır. Verilerin analizinde SPSS 27.0 ve AMOS 21.0 programları kullanılmıştır ve analizler %95 güven düzeyi ile yapılmıştır. Kategorik değişkenler için frekans ve yüzde, sayısal değişkenler için ortalama, standart sapma, minimum ve maksimum istatistikleri sunulmuştur. Hipotezlerin testinde bağımsız gruplar t-testi, tek yönlü ANOVA, Pearson korelasyon analizi ve YEM analizi (Path) kullanılmıştır. Path Analizi ile incelenen modelde Örgütsel Adalet bağımsız değişken, Toplumsal Adalet aracı değişkenler, Genel Sinizm, Örgütsel Sinizm ise bağımlı değişkenlerdir. Aracılık testi için üç aşamalı Baron ve Kenny modeli kullanılmıştır. Aracılık etkisinin söz edebilmek için gereken şartların yanı sıra bağımsız değişkenin (aracı değişken vasıtasıyla) bağımlı değişken üzerindeki dolaylı etkisinin (a.b yolunun) anlamlı olup olmadığını saptamak için Sobel Testi kullanılmıştır. Ayrıca analizlerde dolaylı etkilerin belirlenmesinde, bootstrap yöntemi ile aracılık analizi yapılmıştır (Process Model 4, n=2000). Aracılık etkisinin anlamlılığı ise %95 güven aralığı değerlerinin sıfır değerini kapsayıp kapsamamasına göre değerlendirilmiştir. Araştırma sonucunda, örgütsel adalet algısının genel sinizm üzerindeki doğrudan etkisinin anlamlı olmaması ve Sobel testinin anlamlı çıkması, toplumsal adaletin bu ilişkide tam bir aracı (full mediation) role sahip olduğunu göstermiştir. Örgütsel adaletin genel sinizm üzerinde anlamlı bir etkiye sahip olmaması, örgütsel adaletin, genel sinizmi doğrudan etkilemediğini, bu etkinin daha çok aracı değişkenler aracılığıyla gerçekleştiğine dikkat çekmektedir. Bu durum, örgütsel adaletin genel sinizm üzerindeki etkisinin, tamamen toplumsal adalet algısı aracılığıyla gerçekleştiği anlamına gelmektedir. Araştırma bulguları, örgütsel adaleti algısının dağıtım adaleti ve kolektif adalet boyutlarının genel sinizm düzeyi üzerinde anlamlı ve negatif bir etkiye sahip olduğunu, ancak, prosedür adaletinin genel sinizm üzerinde anlamlı bir etkisinin olmadığını göstermiştir. Araştırmada, toplumsal adalet algısının genel sinizm düzeyi üzerinde negatif bir etkiye sahip olduğu, toplumsal adalet algısının, örgütsel adaletin dağıtım adaleti ve etkileşim adaleti boyutlarının genel sinizm üzerinde ilişkide aracı bir role sahip olmadığı ancak, toplumsal adalet algısının eşitlik ve hakça paylaşım boyutunun, genel sinizm ile kollektif adalet arasındaki ilişkiye aracılık ettiği bulunmuştur. Araştırma bulguları, örgütsel adalet algısının, örgütsel sinizm üzerinde anlamlı ve negatif bir etkiye sahip olduğunu göstermiştir. Aracılık analizine ilişkin bulgular ise örgütsel adaletin toplumsal adalet üzerinde anlamlı ve pozitif bir etkiye sahip olduğunu, toplumsal adaletin ise örgütsel sinizm üzerinde anlamlı bir etkiye sahip olmadığını göstermiştir. Örgütsel adaletin, toplumsal adalet aracılığıyla örgütsel sinizm üzerinde dolaylı bir etkiye sahip olup olmadığını belirlemek amacıyla analiz sonucunda, aracılığın istatistiksel olarak anlamlı olduğu bulunmuştur. Aracılık tam aracılık olarak tespit edilmiştir. Bu sonuç, örgütsel adaletin tek başına, çalışanların örgütsel sinizm düzeylerini azaltmada her zaman yeterli olmadığını, ancak bu etkinin, çalışanların toplumsal adalete olan inançlarıyla birlikte güçlendiğini göstermiştir. Araştırma bulguları, örgütsel adalet algısının farklı boyutlarının (dağıtım adaleti, prosedür adaleti, etkileşim adaleti, kolektif adalet) örgütsel sinizm boyutları (duyuşsal, bilişsel, davranışsal) üzerinde negatif bir etkiye sahip olduğunu göstermiştir. Özellikle, etkileşim adaleti hem duyuşsal hem de bilişsel sinizm üzerinde negatif bir etkiye sahipken, prosedür adaleti sadece duyuşsal sinizmi etkilediği, dağıtım adaletinin bilişsel sinizm üzerinde etkili olduğu ve kollektif adaletin ise bilişsel ve davranışsal sinizmi etkilediği belirlenmiştir. Araştırmada, toplumsal adalet algısının alt boyutlarından eşitlik ve hakça paylaşım algısının, örgütsel sinizmin duyuşsal ve bilişsel boyutları üzerinde anlamlı ve pozitif bir etkiye sahip olduğu, davranışsal sinizm alt boyutunda ise anlamlı bir etkiye sahip olmadığı bulunmuştur. Toplumsal adalet algısının ayrımcılık algısı ve toplumsal ayrıcalıklar boyutunun ise örgütsel sinizmin duyuşsal bilişsel ve davranışsal boyutları üzerinde anlamlı ve pozitif bir etkiye sahip olduğu bulunmuştur. Araştırma, örgütsel adaletin farklı boyutlarının Schwartz’ın 19 farklı değer tipi üzerinde önemli etkileri olduğunu ortaya koymuştur. Toplumsal adalet algısının, örgütsel adaletin değerler üzerindeki etkisinde, örgütsel adaletin güç-kaynaklar, güç-baskınlık, alçakgönüllülük, geleneksellik değerleri üzerindeki etkisinde toplumsal adaletin aracı role sahip olduğunu göstermiştir. Özellikle, örgütsel adalet algısının dağıtım adaleti ve etkileşim adaleti boyutlarının başarı, hazcılık, evrensellik gibi değerleri teşvik ettiği, kollektif adaletin ise toplumsal değerlerle daha fazla ilişkili olduğu belirlenmiştir. Toplumsal adalet algısının alt boyutlarından eşitlik ve hakça paylaşım boyutunun Schwartz’ın 19 farklı değer tipi alçakgönüllülük ve geleneksellik değerleri ile pozitif ilişkili olduğu, katılımcı ve kapsayıcı yönetişim alt boyutunun değerlerin özyönelim ve evrensellik değerleri ile negatif ilişkili olduğu bulunmuştur. Araştırmanın değişkenlerin arasındaki ilişkilere ait bulgulara göre, genel sinizm ile örgütsel adalet ve alt boyutları prosedür adaleti dağıtım adaleti, etkileşim adaleti, kollektif adalet arasında negatif ve anlamlı ilişki, toplumsal adaleitn ayrımcılık algısı ve toplumsal ayrıcalıklarla boyutu ile pozitif yönde anlamlı ilişki olduğu bulunmuştur. Örgütsel sinizmin ise, örgütsel ve toplumsal adalet algısının temel boyutları ile negatif, toplumsal adalet algısının ayrımcılık ve toplumsal ayrıcalıklar boyutu pozitif ilişkili olduğu görülmüştür. Örgütsel adalet algısının prosedür, dağıtım, etkileşim ve kollektif adalet boyutları, toplumsal adalet algısının eşitlik ve hakça paylaşım, katılımcı, kapsayıcı adil yönetişim ve toplumsal adalet algısı ile pozitif ilişkilidir. Değerler ile örgütsel ve toplumsal adalet ilişkisinde, prosedür adaleti güç-kaynaklar ve güç-baskınlık değerleri ile, dağıtım adaleti güç-kaynaklar, güç-baskınlık ve başarı değerleri ile, etkileşim adaleti başarı, hazcılık ve diğer birçok değerle pozitif yönde ilişkilidir. Demografik değişkenlere, göre elde edilen bulgular: cinsiyet, yaş, medeni durum, çocuk sahibi olma, eğitim düzeyi, çalışılan kurum, çalışma süresi, çalışma şekli aylık gelir düzeyi, temel ihtiyaçların karşılanmasına ilişkin görüşleri ile toplumun bu konudaki görüşlerine göre, çalışma grubunun, genel sinizm, örgütsel sinizm ve alt boyutları, örgütsel ve toplumsal adalet algıları ve alt boyutları ile Schwartz Portre Değerler Anketi (PDA57) ile ölçülen değer öncelikleri açısından farklılaşma olduğunu göstermiştir. Katılımcıların özellikle yylık gelir düzeyinin temel ihtiyaçları karşılama durumuna ilişkin algılarının, geleceğe yönelik beklentilerinin ve toplumun diğer bireylerinin temel ihtiyaçlarını karşılama düzeyine ilişkin algılarının örgütsel sinizm, adalet algıları ve değerler üzerinde önemli bir etkiye sahip olduğu görülmüştür. Temel ihtiyaçlarını karşılamakta zorlanan bireylerin daha yüksek sinizm düzeyine sahip olması, daha az adil bir örgüt algılamaları ve farklı değerlere önem vermeleri, ekonomik zorlukların bireysel düzeydeki etkilerinin ötesine geçerek, örgütsel ve toplumsal tutumları da etkilediğini göstermiştir. Sonuç olarak, bu araştırma, örgütsel adalet algısının, bireylerin sinizm düzeyleri ve değerleri üzerinde, toplumsal adalet algısının aracı rol oynadığı durumlarda daha karmaşık ve çok boyutlu bir etkiye sahip olduğunu ortaya koymaktadır. Örgütsel adaletin genel sinizm üzerindeki etkisinin, tamamen toplumsal adalet algısı aracılığıyla gerçekleşmesi, toplumsal adaletin, örgütsel adaleitn örgütsel sinizm üzerinde tam aracılık rolüne sahip olması ve aynı durumun bireylerin farklı değerleri üzeirnde de benzer etkiye sahip olması, adalet algısının bireysel ve toplumsal bağlamda nasıl iç içe geçtiğini göstermektedir. Bu bulgular, adalet kavramının çok yönlü doğasını anlamak ve örgütlerde daha adil ortamlar yaratmak için önemli bir temel sunmanın yanı sıra toplumsal adaletin önemine bir kez daha dikkat çekmektedir. Bu bağlamda örgütsel ve toplumsal adalet algısının bireyler üzerindeki etkileri, sinizm gibi olumsuz tutumları engellemek ve olumlu değerleri teşvik etmek için örgütlerin de önemli sorumluluklarının olduğunu göstermektedir.

Individuals' perceptions of justice are shaped within various social institutions, beginning with the family unit, and profoundly influence their relationships with others. The work environment is a dynamic setting where these perceptions become prominent not only at the organizational level but also at the societal level. The way individuals perceive justice within their workplaces is closely linked to their beliefs about the fairness of the society they live in. A decline in the belief that societal practices are just can lead individuals to question the fairness of their workplaces and potentially erode their faith in the possibility of justice. This situation can lead to the development of negative cognitive, emotional, and behavioral attitudes towards both society and the workplace, often described as cynicism. Therefore, addressing perceptions of justice at both societal and organizational levels is of paramount importance. This study aims to investigate whether social justice perception plays a mediating role in the effect of organizational justice perception on individuals' values and cynicism levels. To this end, the interactive effects of organizational and social justice concepts on individual attitudes were examined. In this context, justice is not only viewed as an abstract ideal but as a dynamic process shaped by individual experiences and societal norms. This study makes an original contribution to the literature by examining how social justice influences organizational justice and employees’ attitudes in detail. This research was designed using a correlational research model, exploring the potential interactions between variables and the mechanisms through which these interactions occur. The research model was built around a mediation analysis framework. Data was collected through online questionnaires via Jotform, shared on social media platforms. The sample consisted of 785 participants (409 women and 376 men), aged 20-70, employed in both public and private sectors. Prior to data collection, approval was obtained from the Marmara University Social Sciences Institute Research and Publication Ethics Committee (02.10.2024/ 05-116). The study utilized a Personal Information Form developed by the researcher, along with the Social Justice Scale, the Organizational Justice Scale, the Collective Justice Scale, the General Cynicism Scale, the Organizational Cynicism Scale, and the Schwartz Portrait Values Questionnaire (PDA57). Necessary permissions were obtained for the Organizational Justice Scale, the Collective Justice Scale, the General Cynicism Scale, and the Organizational Cynicism Scale. Validity and reliability analyses were conducted for all scales. The Cronbach's alpha value for the Social Justice Scale was 0.956 (0.955 for equality and fair share subscale, 0.968 for participatory governance subscale, and 0.914 for perception of discrimination subscale). The Cronbach's alpha value for the Organizational Justice Scale was 0.971 (0.909 for procedural justice subscale, 0.894 for distributive justice subscale, and 0.963 for interactional justice subscale). The Collective Justice subscale yielded a Cronbach’s alpha of 0.922. The Cronbach’s alpha for the Organizational Cynicism Scale was 0.942 (0.973 for affective cynicism subscale, 0.924 for cognitive cynicism subscale, and 0.866 for behavioral cynicism subscale). The Cronbach’s alpha value for the General Cynicism Scale was 0.916. Confirmatory factor analyses were also performed on all scales used. SPSS 27.0 and AMOS 21.0 were used for data analysis, with analyses conducted at a 95% confidence level. Descriptive statistics including frequencies and percentages for categorical variables and means, standard deviations, minimums, and maximums for numerical variables were reported. Hypothesis testing involved independent samples t-tests, one-way ANOVA, Pearson correlation analysis, and structural equation modeling (SEM). Indirect effects were assessed through mediation analysis using the bootstrap method (Process Model 4, n=2000). Significance of mediation was evaluated based on whether the 95% confidence intervals contained zero. As a result of the study, the fact that the direct effect of organizational justice perception on general cynicism was not significant and the Sobel test was significant showed that social justice had a full mediation role in this relationship. The fact that organizational justice does not have a significant effect on general cynicism draws attention to the fact that organizational justice does not directly affect general cynicism, and that this effect is mostly realized through mediating variables. This means that the effect of organizational justice on general cynicism is entirely mediated through the perception of social justice. The findings of the study show that distributive justice and collective justice dimensions of organizational justice perception have a significant and negative effect on general cynicism level, but procedural justice has no significant effect on general cynicism. In the study, it was found that the perception of social justice had a negative effect on the level of general cynicism, the perception of social justice did not have a mediating role in the relationship between the distributive justice and interaction justice dimensions of organizational justice on general cynicism, but the equality and fair sharing dimension of social justice perception mediated the relationship between general cynicism and collective justice. Research findings showed that organizational justice perception has a significant and negative effect on organizational cynicism. The findings of the mediation analysis showed that organizational justice had a significant and positive effect on social justice, while social justice did not have a significant effect on organizational cynicism. As a result of the analysis to determine whether organizational justice has an indirect effect on organizational cynicism through social justice, the mediation was found to be statistically significant. Mediation was determined as full mediation. This result showed that organizational justice alone is not always sufficient to reduce employees' organizational cynicism levels, but this effect is strengthened with employees' belief in social justice. Research findings showed that different dimensions of organizational justice perception (distributive justice, procedural justice, interaction justice, collective justice) have a negative effect on organizational cynicism dimensions (affective, cognitive, behavioral). In particular, interaction justice has a negative effect on both affective and cognitive cynicism, procedural justice affects only affective cynicism, distributive justice has an effect on cognitive cynicism, and collective justice affects cognitive and behavioral cynicism. In the study, it was found that the perception of equality and fair sharing, which are sub-dimensions of the perception of social justice, had a significant and positive effect on the affective and cognitive dimensions of organizational cynicism, but did not have a significant effect on the behavioral cynicism sub-dimension. It was found that the perception of discrimination and social privileges dimension of the perception of social justice had a significant and positive effect on the affective, cognitive and behavioral dimensions of organizational cynicism. The study revealed that different dimensions of organizational justice have significant effects on Schwartz's 19 different value types. It has shown that social justice perception has a mediating role in the effect of organizational justice on values, and social justice has a mediating role in the effect of organizational justice on power-resources, power-dominance, modesty, and traditionalism values. In particular, it has been determined that distributive justice and interactional justice dimensions of organizational justice perception encourage values such as achievement, hedonism and universality, while collective justice is more related to social values. Among the sub-dimensions of social justice perception, equality and fair sharing dimension was found to be positively related to Schwartz's 19 different value types of humility and traditionalism, while participatory and inclusive governance sub-dimension was found to be negatively related to self-direction and universality values. According to the findings of the relationship between the variables of the study, it was found that there was a negative and significant relationship between general cynicism and organizational justice and its sub-dimensions procedural justice, distributive justice, interaction justice, collective justice, and a positive and significant relationship with the perception of discrimination and social privileges dimension of social justice. Organizational cynicism was found to be negatively related to the basic dimensions of organizational and social justice perception, and positively related to the discrimination and social privileges dimension of social justice perception. Procedural, distributive, interactional and collective justice dimensions of organizational justice perception are positively related to equality and fair sharing, participatory, inclusive fair governance and social justice perception of social justice perception. In the relationship between values and organizational and social justice, procedural justice is positively related to power-resources and power-dominance values, distributive justice is positively related to power-resources, power-dominance and achievement values, and interaction justice is positively related to achievement, hedonism and many other values. The findings obtained according to demographic variables: gender, age, marital status, having children, level of education, institution of employment, duration of employment, type of employment, monthly income level, views on meeting basic needs and society's views on this issue showed that the study group differed in terms of general cynicism, organizational cynicism and its sub-dimensions, organizational and social justice perceptions and its sub-dimensions, and value priorities measured by Schwartz Portrait Values Questionnaire (PDA57). It has been observed that the participants' perceptions of the level of annual income to meet basic needs, their expectations for the future, and their perceptions of the level of meeting the basic needs of other members of the society have a significant effect on organizational cynicism, perceptions of justice and values. The fact that individuals who have difficulty in meeting their basic needs have higher levels of cynicism, perceive a less fair organization and attach importance to different values has shown that economic difficulties go beyond the individual level effects and affect organizational and social attitudes. As a result, this study reveals that organizational justice perception has a more complex and multidimensional effect on individuals' cynicism levels and values when social justice perception plays a mediating role. The fact that the effect of organizational justice on general cynicism is fully mediated through the perception of social justice, that social justice has a full mediating role on organizational cynicism, and that the same situation has a similar effect on different values of individuals shows how the perception of justice is intertwined in the individual and social context. These findings provide an important basis for understanding the multifaceted nature of the concept of justice and creating fairer environments in organizations, as well as once again drawing attention to the importance of social justice. In this context, the effects of organizational and social justice perceptions on individuals show that organizations also have important responsibilities to prevent negative attitudes such as cynicism and to promote positive values.
The interaction of perceptions of justice : the mediating role of social justice in the impact of organizational justice on values and cynicism
Keywords: Adalet; Aracılık Analizi; Çalışanların motivasyonu; Employee motivation; Genel Sinizm; General Cynicism; Justice; Mediation Analysis; Organizational behavior; Organizational commitment; Organizational Cynicism; Organizational justice; Organizational Justice Perception; Örgütsel adalet; Örgütsel Adalet Algısı; Örgütsel bağlılık; Örgütsel davranış; Örgütsel Sinizm; Schwartz Portrait Values; Schwartz Portre Değerler; Social Justice Perception; Toplumsal Adalet Algısı