Hicaz eyaletinin teşekkülü: (1841-1864) - Osmanoğlu, Ahmed Emin (My University, 2004)
Osmanlı Devlet teşkilatı 19. yüzyılda merkezîleşme yönünde yeniden yapılanma faaliyetinden geçmiştir. Devletin atlatmış olduğu siyasal badireler devletin yeniden yapılandırılmasında katalizör görevi görmüştür. Mısır eyalet valisi Mehmed Ali Paşa'nın sebep olduğu Mısır meselesi bu süreci hızlandıran başlıca âmillerdendir. Mehmed Ali Paşa Londra protokolü gereğinden olarak askerlerini Hicaz eyaletinden çekmiştir. Babıâlî Ocak 1841'de Tatar Osman Paşa'yı Hicaz eyaleti valisi olarak bölgeye atmıştır. Merkez idareci Tatar Osman Paşa ve Mekke Emiri Muhammed b. Avn ittifakla Mısır meselesinin doğurduğu olumsuz izleri eyaletten silmeye çalışmışlardır. Bu süreçte Necid emirliği Hicaz eyaletine bağlanmıştır. Haremeyn idaresi yeniden düzenlenerek memurlar ve görevliler arasındaki hiyerarşi tekrar oluşturulmuştur. Tatar Osman Paşa'dan sonra eyalete atanan valiler geleneksel idareci olan Mekke emiriyle eşit statüyü paylaşmayı kabul etmemişlerdir. Babıâlî eyalet valileriyle Mekke emirleri arasındaki rekabet ve gerginlikte her ne kadar Mekke emirlerini kırmamaya özen göstermişse de eyalet valilerini desteklemiştir. Irak ve Hicaz ordusunun 1848'de kurulmasıyla merkez idarecilerinin daha etkin konuma geçmesini sağlayan temel atılmıştır. Mehmed Ali Paşa'nın desteklediği Emir Muhammed b. Avn, Mehmed Ali Paşa'nın 1849'daki ölümünü müteakiben görevden alınmıştır. Rekabet sürecinde emirin nüfûzunu sağlayan önemli unsurlardan biri olan urban idaresi 1851'de valiliğe devredilmiştir. Yeni emir Abdulmuttalib b. Galib tüccar ve ulemanın desteğini sağlayarak merkezîleşmeye direnç göstermiştir. Bu bağlamda isyan hareketleri oluşmuştur. İsyanlar başarılı olamadığı gibi merkez güçlerinin daha da kuvvetlenmesini sağlamışlardır. Hicaz eyalet merkezinin etkinlik kazanmaya başlamasıyla Kızıldeniz sahilinin önemli iskeleleri olan Sevakin, Musavva Hicaz eyaletine bağlanmıştır. Yemen'deki Osmanlı idaresi Hicaz eyaleti üzerinden tekrar kurulmuş ve etkin hale getirilmeye çalışılmıştır. Throughout the 19 th century, institutions of Ottaman State had experienced reorganization activities in the direction of the centralization. The political crises, that the Ottoman State had been exposed and had overcome, had functioned as a catalizer for the reorganization, aforementioned. The Egypt Question caused by the Vali of Mısır eyalet, or province, Mehmed Ali Paşa, had been one of the principal factor accelerating this process. Mehmed Ali Paşa, due to the London protocal, had withdrawn his troops from the Hijaz eyalet. In January 1841, Tatar Osman Pasha had been appointed to the Hijaz eyalet as the new Governor by Sublime Porte. Osman Pasha in common with The Amir of Mecca, Muhammed b. Avn, had been assaying to overcome the consequenses of Egypt question. The Nejd Amirate had been integrated to the Hijaz eyalet. The Haremeyn, Mecca and Madina, administration had been reorganised and the hierarchy between the officers and the functionaries had been reconstructed. The governors who were the successor of Osman Pasha had rejected to share the equal status with the Amir of Mecca, namely traditional administrator. As a rivalry or a tension between valis and amirs had been in question, Sublime Porte, even if, had tried hard not to frustrate amirs, had been in partial manner with governors. The foundation of the Iraq and Hijaz army in 1848 had made the central administrators taken more effective status. Subsequent of the death of Amir Muhammed b. Avn's supporter, Mehmed Ali Pasha, in 1849 he had been discharged. During the rivalry period the Bedwin, or Arap nomads, administration, which had been one of the important factors that had provided the personal power of Amir, had been transfered to the governor in 1851. The Amir Abdulmuttalip b. Galip with the support of merchants and ulemas had resisted to the centralization. Consequently, the rebellion actions had taken place. This rebellion actions had not able to succeed in their goals. In contrast, these unsuccesful rebellions had further enforced the central powers. The important harbours, Sawakin and Musawa on the shore of Red Sea had been integrated to Hijaz eyalet because of the increased effectiveness of central of Hijaz eyalet. The Ottoman administration in Yemen had been restablished above from the Hijaz eyalet and Sublime Porte had been endeavouring to make it more effective.
Keywords: Hicaz Eyaleti; Türkiye_Tarih_Osmanlı İmparatorluğu