Hicrî ilk üç asırda Râvilerin rey sebebiyle tenkide uğraması - Çan, Abdullah (My University, 2019)
ÖZETEhl-i hadis ve ehl-i rey anlayışları sünneti tespit ve anlamada farklı yaklaşımları olan, İslam düşünce tarihini pek çok yönden etkileyen ilmî ve fikrî akımların başında gelmektedir. Bu anlayışlar arasındaki yöntem farklılıkları ve mihne hadisesi bu anlayışların birbirlerini tenkit etmesine sebebiyet veren başlıca hususlardır. Hicrî ilk üç asrın bu tartışmaların en yoğun yaşandığı dönem olduğu söylenebilir. Ayrıca bu dönem temel hadis kaynaklarının büyük ölçüde kaleme alınması ve ricâl bilgisinin aktarımının yoğun olarak yaşanmasından dolayı önem arz etmektedir. Cerh-ta‘dîl eserlerinde ehl-i hadis anlayışının ehl-i rey mensuplarını tenkit ettiği görülmektedir. Bu tenkitler ehl-i rey mensuplarının hadisleri hadisçilerin ölçütlerine göre değerlendirmemesinden kaynaklandığı gibi rey anlayışına mensup olmak da bir cerh sebebi olarak kullanılmıştır. Ehl-i rey anlayışına mensup olup tenkit edilen kişilerin tespiti ve kendilerine yöneltilen tenkitlerin ilmî kriterlere göre değerlendirilmesi iki anlayış arasındaki tartışmaların anlaşılmasına katkı sağlayacaktır. İÇİNDEKİLERÖZETIABSTRACTIIKISALTMALARIIIÖNSÖZIVGİRİŞKONU, KAYNAKLAR ve METOTI.KONU2II.KAYNAKLAR5III.METOT7BİRİNCİ BÖLÜMEHL-İ HADİS-EHL-İ REY TARTIŞMALARI ve MEZHEP TAASSUBUNUN CERH-TA‘DÎLE ETKİSİI.EHL-İ HADİS-EHL-İ REY ANLAYIŞLARI10A.Ehl-i Hadis Anlayışı101.Kavramsal Çerçeve102.Hz. Peygamber ve Sahâbe Döneminde Ehl-i Hadis Anlayışı123.Ehl-i Hadis Anlayışının Gelişimi14B.Ehl-i Rey Anlayışı171.Kavramsal Çerçeve172.Hz. Peygamber ve Sahâbe Döneminde Ehl-i Rey Anlayışı233.Ehl-i Rey Anlayışının Gelişimi26C.EHL-İ HADİS-EHL-İ REY TARTIŞMALARI281.Tartışmaların Nedenleri29a.Mihne Olayı29b.İki Anlayış Arasındaki Yöntem Farklılıkları35c.Arap-Mevâlî Çekişmesi ve Diğer Etkenler402.Tartışmaların Sonuçları42II.EHL-İ HADİSİN EHL-İ REYE ve DİĞER ANLAYIŞLARA YAKLAŞIMI46A.Mezhep Tassubu ve Ehl-i Bid‘atten Rivayet47B.Ehl-i Hadisin Ehl-i Reye Yaklaşımı50C.Ehl-i Hadisin Diğer Anlayışlara Yaklaşımı53Değerlendirme59İKİNCİ BÖLÜMREY SEBEBİ İLE TENKÎD EDİLEN RÂVİLERI.FAKİH KİMLİĞİ İLE EHL-İ REYE NİSPET EDİLENLER63A.Rebîa b. Ebî Abdirrahman er-Re’y (ö. 136/ 753)631.Hayatı ve İlmî Kişiliği632.Cerh-Ta‘dîl Açısından Değerlendirilmesi66B.Osmân el-Bettî (ö. 143/ 760)671.Hayatı ve İlmî Kişiliği672.Cerh-Ta‘dîl Açısından Değerlendirilmesi69C.Ebû Hanîfe Nu‘mân b. Sâbit (ö. 150/ 767)701.Hayatı ve İlmi Kişiliği702.Cerh-Ta‘dîl Açısından Değerlendirilmesi73a.Mürciîlik ile İtham Edilmesi73b.Cehmîlik ve Kur’ân’ın Yaratılmışlığı Görüşü ile İtham Edilmesi74c.Hıfzının Eksikliği ve Az Hadis Bilmesi ile İtham Edilmesi75d.Rey ile İtham Edilmesi76e.Ta‘dîl Edenler773.Değerlendirme78D.Züfer b. el-Huzeyl el-Anberî (ö. 158/ 775)791.Hayatı ve İlmî Kişiliği792.Cerh-Ta‘dil Açısından Değerlendirilmesi81E.Ebû Yusuf Yakub b. İbrahim (ö. 182/ 798)831.Hayatı ve İlmî Kişiliği832.Cerh-Ta‘dîl Açısından Değerlendirilmesi85F.Muhammed b. Hasan eş-Şeybânî (ö. 189/ 805)871.Hayatı ve İlmî Kişiliği872.Cerh-Ta‘dîl Açısından Değerlendirilmesi91G.Esed b. Amr el-Becelî ( ö. 190/ 806)931.Hayatı ve İlmî Kişiliği932.Cerh-Ta‘dîl Açısından Değerlendirilmesi94H.Ebû Ali el-Hasen b. Ziyâd el-Ensâri el- Kûfî el-Lü‘lüî (ö. 204/ 819)961.Hayatı ve İlmî Kişiliği962.Cerh-Ta‘dîl Açısından Değerlendirilmesi98İ.Muhammed b. Semâa‘ (ö. 233/ 847)991.Hayatı ve İlmî Kişiliği992.Cerh-Ta‘dîl Açısından Değerlendirilmesi101J.Bişr b. el-Velîd el-Kindî (ö. 238/ 853)1011.Hayatı ve İlmî Kişiliği1012.Cerh- Ta‘dîl Açısından Değerlendirilmesi102II.KELAMCI KİMLİĞİ İLE EHL-İ REYE NİSPET EDİLENLER104A.Ma‘bed b. Abdillah b. Ukeym(?) el-Cühenî (ö. 83/ 702)1041.Hayatı ve İlmî Kişiliği1042.Cerh-Ta‘dil Açısından Değerlendirilmesi106B.Bişr b. Gıyâs el-Merîsî (ö. 218/ 833)1081.Hayatı ve İlmî Kişiliği1082.Cerh-Ta‘dîl Açısından Değerlendirilmesi109C.Muhammed b. Şücâ‘ es-Selcî (ö. 266/ 880)1111.Hayatı ve İlmî Kişiliği1112.Cerh-Ta‘dîl Açısından Değerlendirilmesi112III.DİĞER RAVİLER113A.Vefat Tarihi Tespit Edilebilenler1131.Abdülmelik b. ‘Ayân el-Kûfî (ö. 121-130/ 739-749?)1132.Câbir b. Yezîd el- Cûfî el-Kûfi ( ö. 128/ 745)1133.Amr b. Ubeyd el-Basrî ( ö. 144/ 761)1134.Yâsîn b. Muâz el-Kûfi (ö. 161-170/ 777-786)1145.Nûh b. Ebi Meryem ( ö. 173/ 789)1146.Nadr b. Mansûr el-Bâhilî (ö. 181-190/ 797-806)1147.Nûh b. Derrâc el- Kûfî (ö. 182/ 798)1148.Yusuf b. Hâlid el-Basrî (ö. 189/ 804)1149.Beşşâr b. Kîrât en-Nisâbûrî ( ö. 191-200/ 807-816)11510.Hafs b. Abdirrahmân el-Belhî (ö. 191/ 807)11511.Hakem b. Abdillah el-Belhî (ö. 199/ 814)11512.Hammâd b. Delîl el-Medâînî (ö. 191-200/ 807-816)11513.İshak b. Necîh el-Malatî (ö. 191-200/ 807-816)11614.Hâlid b. Süleyman (Sabîc(?)) el-Belhî el-Horâsânî (ö. 199/ 814)11615.Nadr b. Muhammed el-Mervezî (ö. 201-210/ 816-825)11616.Cârûd b. Yezîd en-Nîsâbûrî ( ö. 203/ 18)11617.Half b. Eyyûb el-Âmirî el-Belhî (ö. 205/ 820)11718.Abdullah b. Nâfî‘ el-Medînî (ö. 206/ 822)11719.Muallâ b. Mansûr er-Râzî ( ö. 211/ 826)11720.Mûsâ b. Süleyman el-Cürcânî (ö. 211-220/ 826-835)11721.Abdülmelik b. Abdilaziz el-Mâcişûn el-Medînî ( ö. 212/ 827)11822.Şeddâd b. Hakîm el-Belhî (ö. 213/ 828)11823.İbrahim b. el-Cerrâh el-Mervezî (ö. 217-219/ 832-834)11824.Yahya b. Salih ed-Dımeşkî el- Vuhâzî ( ö. 222/ 836)11825.Hâlîd b. Yezîd el- Ömerî el-Mekkî (ö. 229/ 843)11926.Hilâl b. Yahyâ el-Basrî er-Re’y (ö. 245/ 860)11927.Mûsâ b. Nasr el-Hanefî er-Râzî ( ö. 261/ 874)11928.Sehl b. Ammâr en-Nisâbûrî (ö. 261-270/ 874-853)11929.İshak b. İbrahim el-Cürcânî (ö. 264/ 878)12030.Muhammed b. Ahmed b. Hammâd ed-Dûlâbî (ö. 310/ 922)120B.Vefat Tarihi Tespit Edilemeyenlen1201.Ahmed b. Ali el-Mervezî el-Buhârî (ö. ?)1202.Bişr b. Yahya el-Mervezî (ö. ?)1203.İbrahim b. Musa el-Cürcânî (ö. ?)1204.İshak b. Nâsıh el-Basrî (ö. ?)1215.Muhammed b. Yezîd et-Tarsûsî (ö. ?)1216.Şuayb b. İshâk (ö.?)121DEĞERLENDİRME122SONUÇ123BİBLİYOGRAFYA126

ABSTRACTThe conception of the ahl al-hadith and the ahl al-ra’y are leading scientific and intellectual approaches that influence the history of the Islamic thought in many ways in identifying and understanding of Sunnah. The method diffrence between these insights and the mihna event caused these insights to criticize each other. It can be said that the first third centuries of hijrî were the most intense of these debates. In addition, it is important that the main hadith sources were written to a large extent during this period and transfer of rijal knowledge was intense. In Works of carh and ta‘dîl, it is seen that the ahl al-hadith criticises the members of the ahl al-ra’y. These criticisms stem from the fact that the members of the ahl al-ra’y do not evaluate the hadiths according to the criteria of the ahl al-hadith and that being a member of the ra’y understanding was used as a reason for carh. Identifying the people who are members of ahl al-ra’y and criticizing them according to scientific criteria will contribute to the understanding of the discussions between the two appoaches.
Keywords: Abu Hanife; Ahl al-Ra’y; Carh; Cerh; Denomination; Ebû Hanîfe; Ehl-i Hadis; Ehl-i Rey; Islam; İslamiyet; Mezhep Taassubu Ahl al-Hadith; Ta‘dîl