Ta‘dîl lafzı ve unvan olarak hafız terimi - Yılmazörnek, Betül (My University, 2014)
Hadis tarihi boyunca, hadis öğrenim ve öğretimiyle az veya çok meşgul olmuş ve ismi -yalnızca bir senedde bulunuyor olsa dahi- hadis kitaplarına geçmiş olan tüm râvîler, “hadis ricâli” olarak adlandırılmış ve hadis âlimleri tarafından inceleme konusu olmuşlardır. Hadis ricâlinin rivâyet ehliyeti açısından durumlarının belirlenmesine önem veren hadis âlimleri, onların bu konulardaki yetkinliklerini cerh-ta'dîl lafızları denen özel ilmî ıstılahlarla ifade etmişlerdir. Hadis âlimleri ayrıca, hadis ricâlinin ilmî seviyelerine işaret etmek üzere bazı özel unvanlar da kullanmışlardır. Ricâl hakkında kullanılan değerlendirme lafızlarından biri olan “hâfız” terimi, hadis tarihinde hem ta‘dîl lafzı hem unvan olmak üzere iki farklı manada kullanılan bir ıstılahtır. Terim, râvînin zabt durumuyla alakalı bir değerlendirme için kullanıldığında ta‘dîl lafzı manası taşımakta ve “hadisi doğru belleyip koruyan ve doğru olarak -yahut az hata ile- rivâyet edebilen râvîlere” işaret etmekte; râvînin bilgi düzeyi kastedilerek kullanıldığında ise unvan manası taşımakta ve “çok hadis bilmekle ve hadis ilimleri konusunda vukuflarıyla tanınan hadis bilginlerini” ifade etmektedir. Bu çalışma, hâfız teriminin, bahsi geçen iki temel kullanımında ifade ettiği manalar, bu terimle anılan kimselerin sahip oldukları vasıflar ve hadis râvîleri arasındaki mertebeleri hakkında genel bir çerçeve sunmayı hedeflemektedir. Çalışmada, hadis âlimlerinin terimi kullanımlarına dair önemli görülen rivâyetler, özellikle hadis usulü ve tarihiyle alakalı eserlerden istifadeyle derlenmiş, incelenmiş ve konuyla ilgili bir değerlendirme metni oluşturulmaya gayret edilmiştir.

Throughout the history of hadith, all of the narrators who engaged in hadith schooling or training in some degree and appeared in books of hadith –even in just a single chain of transmitters- are named as “ricâl of hadith” and have been a subject for the study of hadith scholars. Attaching importance to the transmission competency of the hadith reporters, the hadith scholars conveyed their competency through specific technical terms, namely terms of invalidation and approving. Furthermore, hadith scholars drew on some special titles to indicate the level of knowledge of the reporters. As being one of the terms of assessment, “hâfız” is a technical term which conveys two different meanings in hadith history, connoting both “word of approving” and “title”. When used for an assessment of the narrator’s accuracy, the term connotes word of approving and indicates “the narrators who could memorize and keep the hadith and narrate it accurately or with only a very few deficiencies.” On the other side, when the level of knowledge of the narrator is intended, the term connotes title and indicates the hadith scholars who are renowned for “knowing many hadiths and having a through knowledge of sciences of hadith.” This dissertation aims to present a general outline of the meanings of the term hâfız, based on its above mentioned two, basic uses and the characteristics of people known by this term and their positions among the hadith narrators. In this dissertation, the significant transmissions on the use of the term by the hadith scholars are gathered through especially the works on hadith methodology and hadith histoy and after a detailed examination, a composition of the text of assessment on the topic is attempted.
Keywords: Hadis; İslam