İbn Rüşd ve metafizik şerhleri - Macit, Muhittin (My University, 2002)
TEZ ÖZETİ Büyük İslam filozofu İbn Rüşd özelde İslam felsefesi genelde de Felsefe tarihi açısından Aristoteles'in en büyük takipçisi ve yorumlayıcısı olarak kabul edilmiştir. Bu çalışmamızda, ölümünden çok kısa bir süre sonra eserlerinin önemli bir kısmı, Endülüs'ten Batı Dünyasına ve bu dünyanın ortak kültür dillerine intikal etmiş olan büyük filozof ve büyük şarih İbn Rüşd'ü ve onun metafizik şerhlerini inceledim. Aristoteles'in metafiziği uzun asırlar boyunca felsefi düşünce geleneği içinde etkili olmuş ve değişik kültür ortamlarında paradigma kurucu bir unsur olarak yaşayagelmiştir. Modern dönemlerde de felsefi araştırmaların temel konularından biri olmuş olan Aristoteles'in metafiziği çok değişik bağlamlarda mercek altına alınmıştır. Her şeyden önce metafiziğin otantikliği ve tek bir eser olarak yapısal bütünlüğü, günümüzde dahi tartışmalı olan problematik bir nitelik arzetmektedir. İbn Rüşd'ün şerhleri, Batı dünyasında, taraftarları asırlar boyunca düşünce ve kültür çevrelerinde etkin olmuş akımların ortaya çıkmasını sağlayacak kadar belirleyici olmuştur. Antik Kültürün İslâm Dünyasına intikalinden sonra da Yeni Eflatuncu kimlik altında etkinleşen ve yaygınlaşan Aristoteles'in felsefi sistemi, Batı İslâm Dünyasında farklı bir felsefi muhitte yetişen İbn Rüşd sayesinde, felsefi gelenek içinde bir kırılma sayılabilecek tarzda saf ve özgün haline kavuşmuştur. İbn Rüşd'e böylesine önemli paye ve niteliği atfetmek elbette felsefe ve düşünce tarihinde kendisinden sonra ortaya çıkan gelişmelerin ışığı altında mümkün olabilmektedir. Aristoteles metinlerinin yorumlanması tarihinde daha önce İskender'e atfedilen 'Büyük Şarih' ünvanının ancak İbn Rüşd'e kadar devam edebildiği inkar edilemez bir gerçekliktir. İbn Rüşd gibi Aristoteles'e zaman, mekan, din, dil ve kültür bakımından uzak olan bir düşünürün böyle bir kırılmayı nasıl gerçekleştirdiği, bunun da ötesinde kesin olarak söyleyemesek bile, mevcut verilerden anlaşıldığı kadarıyla, döneminde İbn Rüşd'ün orjinal ve eksiksiz metinlere de sahip olmadığı gerçeği karşısında, bunu nasıl başarabildiği düşünüldüğü zaman yapılan şeyin değeri kat kat artmaktadır. Bu doğrultuda, filozofun başta şarih olarak nasıl bir etkinlik ve de başarı sağlamış olduğunu buna bağlı olarak ta kullandığı yöntemlerle kendine özgü hangi otantik düşünce ve felsefeleri ürettiğini incelemek bizim bu çalışmadaki hareket noktamızı oluşturmuştur. Aristoteles'in neredeyse bütün eserlerini bir kez ya da daha fazla sayıda şerhetmiş olan İbn Rüşd hayatı boyunca şerhetmeyi bir yöntem olarak kullanarak felsefe yapmıştır. Zaten Aristoteles felsefesi geleneğinde felsefe yapmanın yolu şerhetmektir. Biz bu durumu ortaya koymak için İbn Rüşd'ün metafizik şerhlerini konu edindiğimiz bu çalışmada önce şerh geleneğini ve Metafiziğin Aristoteles'ten başlayarak nasıl aktarıldığını ortaya koymaya çalıştık. Aristoteles'in metafizik projesi bizim ilk ele aldığımız konu olmuştur. Bu anlamda İslâm dünyasında metafiziğin intikalinden itibaren ne tür bir algılama ile karşılaştığını ve de hangi ölçülerde Aristoteles'e nispet edilip tercüme edildiğini belirlememiz gerekmekteydi. Ayrıca Aristoteles'in ilk şarihlerinden başlayarak genel olarak İbn Rüşd'e gelinceye kadar şarihler ve şerh geleneklerinin ortaya koymak gerekmekteydi. İşte bütün bunlar birinci bölümde ele alınmıştır. İkinci bölümde daha önceki bölümde ortaya konulan veriler ışığında filozofun şarih olarak nasıl bir konumu olduğunu ve nasıl bir etki yaptığına işaret etmek ve onun şerhlerinin yöntem, içerik, nicelik ve kronolojik olarak incelemek, bunların yanında da metafizik şerhlerinin bütün bir yapı içerisinde nasıl bir yer işgal ettiğini ortaya koymak gerekmekteydi ki bunlar da ikinci bölümde işlenen konular olmuştur. Üçüncü bölümde Aristoteles metafiziğinin İslam dünyasına intikali ve filozofun metafizik büyük şerhi ve küçük şerhinin yapısal olarak incelenmesi ele alınmıştır. Çalışmanın ana gövdesini oluşturan bundan sonraki bölümde ise metafizik Büyük ve Küçük şerhlerinin içerik, konu ve metin açısından karşılaştırılıp farklılık ve benzerliklerin ortaya konulmuştur.

Averroes, who is one of the greatest Muslim Philosophers, is considered to be the most important follower and commentator of Aristotle throughout the history of philosophy in general, in Islamic philosophy in particular. In this study, I examined Ibn Rushd's thought -most of whose work was transmitted from Andalus to the Western world immediately after his death-as a commentator and his commentaries on Aristotle's works. The Metaphysics of Aristotle has enjoyed a determining position for centuries, and it has been a paradigm-constructive element in various cultural milieus. It attracted the attention of philosophers in modern times, it has been examined from various viewpoints. First of all, the authenticity of his Metaphysics, its structural unity is an issue of disagreement among contemporary scholars. Averroes' commentaries on Aristotle's work have had a great influence in the Western world generating various currents with adamant supporters in cultural and intellectual circles. Aristotle's philosophical system, which spread in the medieval Muslim world through the transmission of the ancient culture and mixed with Neo-platonic elements, was in a sense purified by Averroes, in a manner which one may consider to indicate a breaking away from the then established tradition. The high esteem Averroes' work got is well earned through the developments it caused. In the history of commentary on Aristotelian corpus, it is almost impossible to deny that Alexander's reputation of being the great commentator lasted only until Averroes' time. How Averroes' work as a commentator came to earn such a reputation, especially given that Averroes breathed in a different world from Aristotle with regard to time, place, religion, language and culture, and that Averroes most probably did not have complete well edited versions of Aristotle's works, is an issue of wonder. My objective in this study has been to examine Averroes' effort and success of as a commentator, his methodology of commentary and his contribution to philosophical discussions. Averroes, who wrote commentaries on Aristotle's works -at times more than once-philosophized through writing commentaries. In fact, in the peripatetic tradition, commenting was the way of doing philosophy. In this work, to make this way of doing philosophy visible, I have attempted to outline the tradition of commentary and how Aristotle's Metaphysics was transmitted since Aristotle's time. The first topic that I explored is Aristotle's project of metaphysics. Exploring Aristotle's project of metaphysics, in the first chapter, I attempted to identify the kind of reaction Aristotle's Metaphysics received after it was transmitted to the Islamic world, and the extent to which translators were attentive to attribution of it to Aristotle. Furthermore, I have explored Aristotelian commentators and traditions of commentary before Averroes. In the second chapter, I attempted to shed light on the position of Averroes among commentators of Aristotle, his influence on the following generations, to analyze his commentaries with regard to method, content, quantity and chronology, and to identify the place of his commentaries on Metaphysics within his corpus of commentaries. The topic of the third chapter is the transmission of Aristotle's Metaphysics into the medieval Muslim world and Averroes' greater and smaller commentaries on it. The following chapter is devoted to a comparison of Averroes' greater and smaller commentaries with respect to content and text and to tracing important parallels and divergences between these two commentaries.
Keywords: Doğu felsefesi; Felsefe; Felsefe Ve Din; Ibn Rüşd; Metafizik; Mısır