Maliye varidat defterlerine göre XIX. yüzyılda Cidde gümrüğü: (1840-1860) - Çoban, Ömer (My University, 2003)
16. Yüzyılın başlarına kadar doğu batı arasındaki ticaret eski dünya üzerideki kadim yollar üzerinden gerçekleşmekteydi. Kızıldeniz üzerinden akmakta olan baharat yolunun önemli noktalarından birisi de Cidde idi. Diğer taraftan Cidde Arabistan yarım adasının dışa açılan önemli bir kapısı konumundaydı. Bu yönü ile Cidde Kızıldeniz'de gerçekleşen ticaretin de önemli bir uğrak noktasıydı. Özellikle Yemen üzerinden akmakta olan kahve ticareti ve komşu limanlarla yapılan temel besin maddelerinin ticareti Cidde limanının temel gümrük maddeleri olarak karşımıza çıkmaktadır. Cidde Limanı ile ilgili kimi çalışmalar yapılmıştır. Biz bu çalışmamızda bunlardan ayrı olarak bölgeyi yaklaşık dört yüz yıl idare eden Osmanlı Devletinin arşiv kaynaklarını kullandık. Çalışmamızın ilk bölümünde, Cidde sancağının 19. yüzyıldaki sosyal yapısı ele alınmıştır. Bu bölümde çalışma dönemizden daha sonraki tarihe ait olmakla birlikte tarihi bilgiler de ihtiva eden Hicaz Vilayet Salnamesi bize önemli ölçüde kaynaklık etti. İkinci bölümde, genel kaynaklara istinaden Osmanlı Devleti'nin Gümrük rejimi ve Cidde gümrüğü ile ilgili bilgiler verildi. Bu bölümde özellikle Rüsumat Salnamesinden yararlanıldı. Üçüncü bölümde ise Başbakanlık Osmanlı Arşivi'nin Maliye Nezareti Maliye Tasnifi ile Maliye Nezareti Varidat Defterleri Tasnifinde bulunan Cidde Limanı ile ilgili altı adet defter incelenmiştir.Bu defterlerde yer alan bilgilerin öncelikli olarak transkripti yapılmış ardından da bu bilgiler yorumlanmıştır. Bu bilgiler ışığında, günlük olarak limana gelen malların miktarları ve bu mallardan alınan gümrük vergileri ortaya çıkarılmış ve bu bilgiler temel alınarak tablolar oluşturulmuştur. Cidde limanı tarih boyunca baharat yolunun önemli merkezlerinden biri olmuş, coğrafi keşiflerin yapılması ile eski önemini yitirmiştir. Bununla birlikte 19. yüzyılın ikinci yarısında Süveyş kanalının açılması Cidde limanına yeniden bir hareketlilik getirmiştir. Cidde limanı aracılığı ile özellikle Mısır'a ve yine Mısır'ın Akdeniz limanları aracılığıyla Anadolu'ya sürekli gerçekleşen bir ticaret vardı. İncelemiş olduğumuz defterler bize Kızıldeniz'in içinde limanlar arasında ticaret yapan yerli Arap gemicilerin taşımış oldukları mallar hakkında bilgi vermektedir. Buna göre 1840'lı yıllarda ticaretin temel emtiasını Kabuklu Kahve temsil etmektedir. Bunun ardından tamamen günübirlik bir ticaret emtiası olarak Mekke, Medine ve Cidde'nin yiyecek maddelerinin de önemli ölçüde ticaret içerisinde yer aldığını görmekteyiz. Bunları çeşitli baharatlar takip etmektedir. Bunun yanında pamuk, günlük, zamk, barut, biber, üzüm, duhan, bal gibi ticaret mallarını da önemli emtialar arasında sayabiliriz. Ayrıca yapmış olduğumuz çalışmada bazı yerli Arap gemicilerinde adlarına rastlamaktayız bu kişilerin hem kaptanlık hem de tüccarlıkla meşgul olduklarını görmekteyiz tezimize bu kişilerinde adlarını ayrıntılı olarak ekledik. Sonuç olarak 19. yüzyılda Cidde limanında gerçekleşen ticaret hakkında genel bir bilgiye ulaşmış olduk.

Economy has a big importance along history. Because of the fact that, trade centers are accepted the important part of the sociological aspect of the history. Therefore, trade centers have been effective subjects of history and studied by historians. We aimed to show in this thesis how the trade of Cidde was in nineteenth century and how was the capacity of Cidde Port in the same period. Also we want to describe Cidde in nineteenth century. In the first part of this study, we mentioned the conquering Cidde by Ottomans. After that, the general view of Cidde and its trade circulation in nineteenth century. At last, we studied the trade in Cidde according to the Ottomans archive documents. We used to explain of Cidde trade especially Ottoman archive documents. These documents have some important information about Cidde trade. We can learn which materials come and go to Cidde customhouse. Thus we reached the names of materials, their quantities, and the names of merchants that bring the materials from these documents.
Keywords: Ticaret_Türkiye_Tarih; Türkiye_Tarih_Osmanlı İmparatorluğu