Muş-Malazgirt’te halı ve kilim geleneği - Burhanlı, Şükrü (My University, 2018)
ÖZETMalazgirt, eskiden ipek yolunun buradan geçiyor olması ile, merkezi bir konumda iken, günümüzde, Doğu-Batı yol güzergahlarından uzaklaşmış olması, makineleşme, sosyal ve ekonomik olaylar nüfusunun dışarıya göçüne yol açmaktadır. Modern yaşama ayak uydurmak, yaşam biçimlerinin değişmesi gelenek ve göreneklerin şekil değiştirmesine yol açmıştır. Makine halılarının ucuz olması, el dokuması halı ve kilimlerin üretilmemesine sebep olmuştur. Evlerde eski halı ve kilimlerin eskiyenleri atılmış, yenisi de dokunmamıştır. İncelemeye alınan eserlerin birçoğu camilerde bulunmuştur. Seccadeler hala evlerde kullanılırken, halı yastıklar için bunu söylemek zordur.Malazgirt, tarihteki önemi ve sahip olduğu özgün değerlerin bir sonucu olarak çok kültürlü bir yapıya sahiptir. Malazgirt’te “yerli” olarak bilinen halkın yanı sıra Kuzey ve Güneyden gelip Malazgirt’e yerleşmiş insanların olduğu görülmektedir. Bu yüzden Malazgirt halı ve kilimlerinin komşu şehirlerden farklı, kendine özgü bir dokuma kültüründen söz edilemez. Tez kapsamında kayıt altına alınmış halı, kilim benzeri dokumaların, komşu şehirlerde de var olduğu anlaşılmıştır. Yörenin rakımı 1530 m’dir ve coğrafi olarak dağlık, ovalık bir alanda yer almaktadır. Malazgirt’te tarımın yanında temel geçim kaynaklarından biri de hayvancılıktır, halı ve kilim dokumada genel olarak yün kullanılmıştır.Kayıt altına alınan halı ve kilimlerin renkleri genellikle solmuş ya da renk akmaları görülmüştür. Bu dokumaların saçak kısımları farklı örgü teknikleriyle örülmüştür. Halı malzemesi olan ipler elde “teşi” denilen bir aletle elde eğrilmiştir. Dokumalarda yer tezgâhları ve dikey tezgahlar kullanılmıştır. Özellikle çözgü yüzlüler yer tezgahlarında dokunmuşlardır. Dokumaların desen yapıları geometrik, stilize edilmiş bitki motiflerinden oluşur. Dolgu motifi olarak bazen stilize hayvan ve insan figürleri de görülmektedir. Renkler sentetik boyarmaddeler ile boyanmıştır. Kahverengi, siyah ve gri renkler hayvanın doğal yün renkleridir. Kullanılan renkler sırasıyla kırmızı, bordo, pembe, turuncu, sarı, mor, yeşil ve mavidir.İÇİNDEKİLERSayfa No.ÖZET ………………...…………………………………………………………....… iABSTRAC …………...…………………………………………………………...… iiTABLO LİSTESİ ……...………………………………………...………………... iiiÖRNEK LİSTESİ ……...………………………………………...……………...… iiiRESİM LİSTESİ ………...…………………...…………………………………… viŞEKİL LİSTESİ …………...……………...……………………………………..... ixKISALTMALAR …………...…………………………………………………........ xSÖZLÜK ……………………………………………………………………...…… xiİÇİNDEKİLER ….……...…...………………………………………………...… xiii1.GİRİŞ…………...…………………………………………………………… 12.MALAZGİRT İlçesi ……………………………………………………….. 32.1Coğrafi Yapısı………………………………...……………………… 32.2Tarihi .......……………………………………………………………. 52.3Sosyal ve Ekonomik Durumu ............................................................... 73.MALAZGİRT’TE DOKUMACILIK ……………………………............. 84.DOKUMAYA HAZIRLIK .......................................................................... 104.1Hammadde ......................................................................................... 104.1.1Eğirme, Bükme, Boyama ....................................................... 124.1.1.1Eğirme ................................................................................... 124.1.1.2Boyama .................................................................................. 144.1.2Tezgâh, Dokuma Araç ve Gereçleri ........................................ 154.1.2.1Tezgâh (Tevn) ........................................................................ 154.1.2.2Kırkım Makası (Hevrıng) ...................................................... 174.1.2.3Tarak (Şe) .............................................................................. 184.1.2.4İğ ve Teşi ................................................................................ 194.1.2.5Sıyırtmaç (Pij), Kirkit (Kergit, Hepık) ................................... 194.1.2.6Halı Makası (Meqes) .............................................................. 205.DOKUMALAR ............................................................................................ 215.1Halılar ................................................................................................ 215.1.1Çözgü Hazırlama .................................................................... 265.1.2Dokuma Tekniği ..................................................................... 265.1.3Halılarda Saçaklar .................................................................. 285.1.4Desen Yapısı .......................................................................... 285.2Kilimler .............................................................................................. 305.2.1Çözgü Hazırlama .................................................................... 315.2.2Dokuma Tekniği ..................................................................... 315.2.3Kilimlerde Saçaklar ................................................................ 355.2.4Desen Yapısı .......................................................................... 375.3Çözgü Yüzlüler .................................................................................. 405.3.1Çözgü Hazırlama .................................................................... 425.3.2Dokuma ve Desenleme Tekniği ............................................. 425.3.3Çözgü Yüzlülerde Saçaklar .................................................... 436.RENKLER VE BOYARMADDELER ………………………………....... 457.SAÇAKLAR ................................................................................................. 46KATALOG ………………………………………………………...................…… 49SONUÇ ……………………………………………………………...............…… 123KAYNAKÇA ......................................................................................................... 126

ABSTRACTMalazgirt, once being a central place when the Silk Road leading through it. Nowadays there is not any trading activities anymore and its population leave to other places more and more because they look economic possibilities in other cities. The adaptation to the modern life lead to a change of the life style, traditions and culture. The machine made inexpensive carpets and rugs replaced handmade floor covers such carpet and kilims. Traditional carpets and kilims are thrown away in private houses when became worn out and new ones weren’t being weaved. Most of the pieces which were researched were found in the mosques. While prayer rugs still were used at home, but a few pillows with piles are used.Malazgirt has a very rich culture with its great importance in history and individual and strong values. Besides the native folk of Malazgirt some people came from the North and South to Malazgirt and settled down. Therefore, there are different features of kilim and carpets. There is not unique types carpets and kilims. There are similarities with carpets and kilims from neighborhoods. The rugs which were researched in this thesis showed clear that the rug and carpets can also be found in the neighbor towns. The altitude of the area is 1530 m, the landscape full of mountains and plains. The main income sources of Malazgirt are agriculture and stock raising and the wool are mostly for carpet and rug weaving.The colors on the carpets and rugs which were researched are faded and run onto other colors when the washed. The fringes were made with different knitting techniques. For spinning the yarns, it was used a kind of spindle “teşi”. There are two different types of looms that are vertical and horizontal. The patterns of carpets and kilims are geometric and stylized plant motifs. Sometimes also stylized animal and human figures can be seen as filled motifs on the field of carpets. The colors were dyed with synthetic dyestuffs. The brown, black and grey colors are the natural colors of the animals’ skins. The colors used in them are red, claret red, pink, orange, yellow, purple, green and blue in this row.
Keywords: cacım; carpet; halı; Halılar, Türk; kilim; Kilimler; Kilims; Malazgirt; palaz; palaz Malazgirt; Rugs, Turkish; Turkey; Türkiye