Kıraat ilminin temel meseleleri açısından İbn Akîle el-Mekkî'nin ez-Ziyâde ve'l-İhsân fî ʿulûmi'l-Kurʾân adlı eseri - Çelikkol, Hüseyin (My University, 2025)
İslam ilim geleneğinde ulûmü’l-Kur’ân’a dair telif edilen pek çok eser vardır. Bu çalışmalar içerisinde özellikle Zerkeşî’nin el-Burhan ve Süyûtî’nin el-İtkân isimli telifleri bu sahada kaleme alınmış en meşhur eserler arasındadır. Telif edildikleri dönem sonrasında adı geçen iki eser merkezli çalışmalar yapılmıştır. Bu bağlamda yapılan çalışmalardan birisi de Muhammed b. Akîle el-Mekkî’nin ez-Ziyâde ve’l-İhsân fi ʿulûmi’l-Kur’ân’ıdır. İbn Akîle bu eseri, İmam Süyûtî’nin el-İtkân adlı eserinde eksik gördüğü yerleri tamamlamak, bazı ilave, eksiltme ve düzeltmeler yaparak esere hacim kazandırmak gibi amaçlar doğrultusunda kaleme aldığını ifade etmiştir. Nitekim İbn Akîle bu çaba sonucunda el-İtkân’da bulunan seksen bölüm üzerine yetmiş dört yeni başlık ekleyerek yüz elli dört bâb halinde ez-Ziyâde’yi tamamlamıştır. Genel hatlarıyla bakıldığında eserin yaklaşık beşte birlik bölümünü kırâat ilmine taalluk eden meselelerin oluşturduğu görülmektedir. Bu inceleme esnasında ilgili eser içerisinde bulunan ve kırâat ilmine konu olma bakımından ele alınan bütün meselelerden ziyade bu ilmin temel meseleleri kabul edilen konular ekseninde bir çalışma yürütülmüştür. İncelenmekte olan bu konuları; kırâat ilminin tanımı, konusu ve faydası, yedi harf, resmü’l-mushaf, naktu’l-mushaf, sıhhati bakımından kırâatlerin tasnifi, vakf-ibtidâ, addü’l-ây ve tevcîhü’l-kırâat şeklinde sekiz başlık olarak sıralamak mümkündür. Bu meseleler ele alınırken öncelikle müellifin konulara yaklaşımı ve üslubu tespit ve tahlil edilmiş, ayrıca zaman zaman müellifin eseri ile el-İtkân adlı eserin mukayesesi de yapılmıştır. Dolayısıyla bu çalışma ile öncelikle bir ulûmü’l-Kur’ân eserinde kırâat ilminin ne şekilde seyrettiği incelenmekle birlikte müellifin temel iddiasının kırâat ilminin temel meselelerine yansımasının tespitine çalışılmıştır.

In the Islamic scholarly tradition, numerous works have been authored in the field of ʿUlūm al-Qurʾān. Among these works, al-Burhān by al-Zarkashī and al-Itkān by al-Suyūtī stand out as two of the most renowned and widely referenced texts in this field. Following their composition, these two texts have served as foundational references for numerous subsequent studies in the field. One such work is al-Ziyāde ve al-Ihsān fī ʿUlūmi'l- Qurʾān by Muhammad b. ʿAkīle al-Makkī. Ibn ʿAkīle stated that he composed this work with the aim of addressing the deficiencies he identified in al-Suyūtī’s al-Itkān, by supplementing the text, making additions, omissions, and corrections, thereby enriching and expanding the scope of the original work. As a result of this effort, Ibn ʿAkīle added seventy-four new sections to the original eighty chapters of al-Itkān, completing al-Ziyāde with a total of one hundred fifty-four chapters. Upon closer examination, it can be observed that approximately one-fifth of the work is dedicated to issues directly related to qiraat. This observation has led us to consider examining the text specifically from the perspective of the fundamental issues within the science of qiraat. In the course of this analysis, rather than addressing all the issues related to the science of Qur’anic recitation found within the work, the study has been conducted with a focus on those matters that are regarded as fundamental to the discipline. The subjects under examination may be classified under eight main headings: the definition, subject matter, and benefit of the science of Qur’anic recitation, the concept of the seven aḥruf, the orthography of the muṣḥaf, the application of diacritical marks, the classification of recitations in terms of their authenticity, the rules of pause and resumption, verse enumeration and the justification of variant recitations. In addressing these issues, the author’s approach and style have first been identified and analyzed; furthermore, comparisons between the author’s work and the work entitled al-Itqān have also been made where appropriate. Accordingly, this study primarily investigates how the science of Qur’anic recitation is treated within a work on the Qur’anic sciences, while also aiming to identify how the author’s central thesis is reflected in the fundamental issues of this discipline.
an examination of ibn ʿAkīle al-Makkī’s “al-Ziyāde ve al-Ihsān fī ʿulūmi'l- Qurʾān” in terms of the core issues of Qiraat studies
Keywords: al-Itqān; al-Ziyāde; el-İtkân Qiraat; ez-Ziyâde; Ibn ʿAkīle; İbn Akîle; İlm-i kıraat; Kırâat; Kur’an-ı Kerim; Qur'an; Readings; Suyūtī; Süyûtî; Ulûmü’l-Kur’ân; ʿUlūm al-Qurʾān