Desantralizasyon teorisi kapsamında terminolojik karşılaştırmalar ve Türkiye için öneriler - Daoudov, Murat (My University, 2020)
Kamu yönetiminde önemli bir kavram olan desantralizasyon (decentralization) uluslararası alanda zaman içinde gelişmekte ve tartışılmaktadır. Desantralizasyon ve onunla ilgili olan diğer kavramlar (dekonsantrasyon, delegasyon, devolüsyon) konusunda son yarım asırda literatürde birçok kavramsal gelişimler ve dönüşümler görülmektedir. Aynı zamanda, desantralizasyonun Türkçe kullanımında bazı zorluklar ve yetersizlikler gözlemlenmektedir. Türkçede, yerinden yönetim veya ademimerkeziyet gibi, hâlihazırda yaygın kullanılan terimler uluslararası literatürdeki ve terminolojideki gelişmeleri hakkıyla yansıtmak için yetersiz kalmaktadır. Bu terimlerin sınırlılıkları özellikle şu üç hususta belli olmaktadır: Desantralizasyonun Türkçe karşılıklarının birlik sorunu, uygunluk/ isabetlilik sorunu ve türevler için elverişlilik sorunu. Desantralizasyon kavramı konusunda hem uluslararası alanda hem de Türkiye’de görüş ayrılıklarının ve kavramsal tartışmaların yaşandığı görülmektedir. Ayrıca, desantralizasyonun tanımının gelişim süreci incelendiğinde anlaşılıyor ki, bu kavramın uluslararası literatürde kaydettiği ilerlemeleri yansıtmak için Türkçe literatürdeki anlatımın güncellenmesi gerekmektedir. Tezde desantralizasyon ve ilgili kavramlar tahlil edilirken, desantralizasyon tanımlarına dair uluslararası literatürdeki gelişim süreci sınıflandırılarak beş evreye ayrılmaktadır. Akabinde tezin temel hedefi olan kavramların (desantralizasyon, dekonsantrasyon, delegasyon, devolüsyon) tahlili yapılarak, kavramların arkasındaki terimlerin temel yapı unsurları ve “davranış biçimleri” incelenmekte ve bu terimler için “yapısal tanımlar” önerilmektedir. Bunun yanı sıra, desantralizasyonun tasavvurunda ihtiyaç duyulan bir paradigma değişikliği de bu tezde gündeme getirilmektedir. Buna göre, desantralizasyonun doğasını daha doğru bir şekilde yansıtmak için geleneksel merkez kavramının gözden geçirilmesi gerekir. Bunun için, yatay düzlemin yanı sıra bu tezde ayrıca dikey düzlem tasavvuru da gündeme getirilmiştir. Buna uygun olarak merkez kavramı için alternatif olarak tepe kavramı öne sürülmüştür. Böylece desantralizasyon kavramına üçlü/ üçgen bir bakış açısı kazandırılarak daha kolay anlaşılması amaçlanmıştır.Diğer yandan terim ve kavram tercümesi, kamu yönetimi alanında dilin kullanımının ne kadar önemli olduğunu hatırlatmaktadır. Uluslararası alanda gelişen kavramların tercüme sürecinin kilit unsurları incelendiğinde, kavramın temsil ettiği olgu (tasavvur), sonra “anadildeki” karşılığı (İngilizce terim), ve en son bu kavramın Türkçeye en uygun karşılığı (tercüme) gibi temel aşamalar tespit edilmektedir. Türkçeye bu kavramı en isabetli şekilde aktarmak için sadece terime değil, “perdenin arkasına” bakıp tasavvura da odaklanmak gerekmektedir. Kavramın tercümesi konusunda geniş bir perspektif kazanmak için bu tezde, desantralizasyon kavramına dair Batı ve Doğu dillerindeki kullanımları incelenmektedir. Desantralizasyon ve diğer ilgili kavramların Türkçeye tercümesi için bu terimlerin yapı unsurlarına dikkat edilerek Türkçede terim yapma yolları araştırılmaktadır. Kilit kavramların ve onları ifade eden terimlerin yapısal tahlili yapılarak, bunların tasavvurlarının Türkçede en doğru ve, türevleri üretmek için en elverişli olan karşılıkları aranmıştır. Bunun için Türkçede “merkez” kökü ve ayrıca ona alternatif olarak önerilen kökler üzerinden, seçilen ekler ile birlikte kavram üretmek için bir dizi denemeler yapılmıştır. Bu kavram önerilerinin içerisinden en çok tercih edilenler şunlardır: desantralizasyon için merkezelsizlem veya derelsizlem (ve zıt kavram olan santralizasyon için merkezellem veya derellem), dekonsantrasyon için yığsızlam veya yoğsuzlam, devolüsyon için verlem veya sallam, delegasyon için tutulam veya sarklam. Tezde ayrıca desantralizasyon kelimesinin nadir bir türevi olan “desantrasyon” için merkezsizlem veya dersizlem (ve zıddı olarak santrasyon için merkezlem veya derlem) önerilmektedir. Bu karşılıkların önerilmesinin avantajları şunlar olduğu değerlendirilmektedir: 1) Mevcut terimleri kullanmak yerine, Türkçenin imkânlarını seferber ederek yeni Türkçe karşılıklar önerilmekte, böylece terim ihtiyacını karşılarken aynı zamanda dilin gelişmesine de katkı yapılmaktadır. 2) Terimlerin, günlük kullanma diline de yakın olması bakımından, yeni terimin genel Türkçede ve Türk lehçelerinde de tanınması, anlaşılması kolaylaştırılmaktadır. Kavram kolay tanınır ve bilinir olmaktadır. 3) Bu yaklaşımın en büyük avantajı, yeni kalıplar sayesinde bu terimlere kıvraklık ve esneklik, yani hareket kabiliyeti kazandırılmakta ve böylece çok sayıda ihtiyaç duyulan türevler karşısında üstünlük sağlanmaktadır. Son olarak tezde, desantralizasyon kavramı ve diğer ilgili kavramlar üzerinde ileride yapılabilecek çalışmalar için bir dizi öneriler yapılmıştır.Sayfa No.ÖZET…………………………………………………………………………………………viABSTRACT………………………………………………………………………………….viiÖNSÖZ………………………………………………………………………………………...xTABLO LİSTESİ………………………………………………………………….………..xivŞEKİL LİSTESİ…………………………………………………………………….………xviKISALTMALAR…………………………………………………………………….……xviii1.GİRİŞ………………………………………………………………………………….11.1. Sorun…………………………………………………………………………………..11.2. Amaç…………………………………………………………………………………..21.3. Önem…...……………………………………………………………………………...41.4. Kapsam ve Sınırlılıklar………………………………………………………………..51.5. Tezin Dayandığı Sorular………………………………………………………………51.6. İçerik Planı…………………………………………………………………………….72.ULUSLARARASI LİTERATÜRDE DESANTRALİZASYONUN TEORİK VE KAVRAMSAL ÇERÇEVESİ………………………………………………………..92.1. Siyaset Bilimi ve Kamu Yönetiminde Kavram Olarak Desantralizasyon…………….92.2. Desantralizasyonun Teorik Çerçevesi ve Gerekçeleri…………………………...…..112.2.1.Desantralizasyonun Varlık Gerekçeleri……………………………………..……112.2.2.Desantralizasyon ve Yerel Yönetimler…………………………………………...132.2.3.Desantralizasyonda Yerel Yönetim – Merkezî Yönetim İlişkileri…………….....152.2.4.Desantralizasyon ve Demokratikleşme İlişkisi………………………………..….182.3. İşletme Alanında Desantralizasyon Teriminin Kullanımı…………………………...20 2.4. Desantralizasyon Hakkında Kavramsal Tartışmalar………………………………....222.4.1.Desantralizasyon ve İlgili Kavramlarda Karışık Kullanım Örnekleri……………..252.4.2.Karmaşıklığın Sebepleri ve Kaynakları Hakkında Bir Değerlendirme……….…...26 2.5. Desantralizasyon Sınıflandırma Çabalarından Örnekler……………………………..292.5.1.Kamu ve Özel Sektör Ayırımı veya Bütünlüğü Kıstası………………………..…29 2.5.2.Federal veya Üniter Devlet Olma Özelliği Kıstası……………………………...…302.5.3.Coğrafî ve İşlevsel Desantralizasyon Ayırımı…………………………………….33 2.5.4.Desantralizasyonda Süreç veya Sonuç Olma Kıstası……………………………...33 2.5.5.Dubois ve Fattore’nin Desantralizasyon Tipolojisi Tasnifi……………………….342.6. Desantralizasyon Tanımlarının Gelişim Sürecinin Sınıflandırılması………………...36 2.6.1.“Erken” Desantralizasyon Tanımı………...……………………………………....36 2.6.2.İkici/ Çift-Başlı Klasik Model……………………………………………………..372.6.3.Desantralizasyonda “Çatallaşma” ve Ayrışma Aşaması…………………………..382.6.4.Derleme Çabaları veya Erken Çatı Modeli…………………………………….….402.6.5.Bütünleşme Aşaması ve Entegre Çatı Modeli…………………………………….43 2.7. Desantralizasyon, Dekonsantrasyon, Delegasyon, Devolüsyon Kavramlarının Tahlili…………………………………………………………………………………482.7.1.İlgili Kavramların Yapısal Tahlili……………………………………………...…48 2.7.2.Desantralizasyon Tanımında Paradigma Değişikliği ile Alternatif Değerlendirme………………………………………………………...….……….58 2.7.2.1. Merkez Yerine Tepe Kavramı……………………………………………………583.TÜRKÇE LİTERATÜRDE DESANTRALİZASYONUN TEORİK VE KAVRAMSAL ÇERÇEVESİ………………………………………………………703.1. Türkçe Literatürde Desantralizasyon Hakkında Görüşler……………………...…….703.1.1.Desantralizasyonun ve Yerel Yönetimlerin Varlık Gerekçeleri.…………………703.1.2.Yerel Yönetim – Merkezî Yönetim İlişkileri…………………………………..….723.1.3.Desantralizaysonun Türlere Göre Tasnifi………………………………………...753.1.4.Desantralizasyonun Siyasî ve İdarî Yönden Tasnifi……………………………...783.1.5.Desantralizasyonun Coğrafî ve İşlevsel Tasnifi…………………………………..79 3.1.6.Dekonsantrasyon ve Desantralizasyon Ayırımı…………………………………..80 3.2.Türkçe Temel Hukukî Metinlerde Desantralizasyon Kavramı ve Türevlerine Dair Düzenlemeler…………………………………………………………………………823.2.1.Anayasalar…………………………………………………………………..……833.2.1.1.1876 Anayasası………………………………...………………………….……...833.2.1.2.1921 Anayasası………………………………………………………………...…833.2.1.3.1924 Anayasası…………………………………………………………………...843.2.1.4.1961 Anayasası…….……………………………………………………………..843.2.1.5.1982 Anayasası….………………………………………………………………..853.2.2.Kanunlar…….…………………………………………………………………….853.2.2.1. 5393 sayılı Belediye Kanunu…….……………………………………………….853.2.2.2. 5018 sayılı Kamu Malî Yönetimi ve Kontrol Kanunu…………………………...86 3.2.2.3. Diğer Kanunlar….………………………………………………………………..863.3. Desantralizasyonun Türkçe Literatürde Terminolojik Kullanımına Dair Bir Değerlendirme………………………………………………………………………...87 4.DESANTRALİZASYON TEORİSİNDEKİ TEMEL KAVRAMLARIN TÜRKÇEDEKİ TERMİNOLOJİK KARŞILIKLARINA DAİR SORUNLAR VE BİR ÇÖZÜM ÖNERİSİ……………………………………………………………..884.1. Desantralizasyon Teriminin Türkçede Kullanım Sorunları……………………….…884.1.1.Yerel Yönetim Terminolojisinde Kullanım Örneklerinin Türkçe ile Karşılaştırılması……………………………………...………………………...…894.1.2.Desantralizasyonun Türkçe Karşılıklarının Birlik Sorunu………………………..954.1.3.Desantralizasyonun Türkçe Karşılıklarının Uygunluk/ İsabetlilik Sorunu………..954.1.4.Desantralizasyonun Türkçe Karşılıklarının Türevler için Elverişlilik Sorunu……974.2. Desantralizasyon ve İlgili Kavramların Dilsel Yapısı………………………………101 4.2.1.Sözcük Anlamı Olarak Desantralizasyon ve İlgili Terimler………………….…1014.2.2.Desantralizasyon Kavramının Tercümesi için Temel Unsurlar……………….…1084.2.3.Ortaya Çıkan Kavram Özelliklerinin Değerlendirilmesi…………………….…..1114.2.4.Desantralizasyon Kavramının Diğer Dillerdeki Tercüme Örnekleri………….....112 4.3. Kavram Tercümesi ve Terim Yapma Süreci………………………………………..115 4.3.1.Kamu Yönetimi Alanında Dilin Önemi………………………………………….1154.3.2.Kavram Tercümesi Sürecinin Unsurları…………………………………………1194.3.3.Türkçede Terim Yapma Yolları……………………………………………..…..1264.3.3.1. Batı Kökenli Kelimelere Türkçe Karşılık Bulma Yöntemleri…………………..1274.4. Desantralizasyon Kavramı için Türkçe Karşılık Geliştirme……………………...…1304.4.1.Merkez Kökü için Türkçe Muhtemel Alternatifler………………………………1344.4.2.Desantralizasyon ve Desantrasyon Kavramı………………………………….…1374.4.3.Desantralizasyon için (İki Boyutlu –Yatay, Toplu / Bütünleşik–) Türkçe Karşılık Denemeleri…………………………………………………………….………...1394.4.4.Desantralizasyon için (Üç Boyutlu –Dikey– Paradigma Tasavvurla) Türkçe Karşılık Denemeleri……………………………………………………………..14!4.5.Temel Kavramlar için Tercih Edilen Öneriler…………………………………….…1425.SONUÇ……………………………………………………………………………...155 6.EKLER………………………………………………………………………….......1617.KAYNAKÇA……………………………………………………………………….271

TERMINOLOGICAL COMPARISON IN THE FRAMEWORK OF DECENTRALIZATION THEORY AND PROPOSITIONS FOR TURKEYDecentralization is an essential concept in the public administration field that undergoes evolution in international usage and whose content is being debated. Many conceptual advancements and transformations occurred in the scientific and expert circles in the last half-century regarding this concept (including other related concepts such as deconcentration, delegation, devolution). At the same time, many difficulties and shortcomings are witnessed in the usage of the term “decentralization” in the Turkish language. The terms currently widely used in Turkish to cover the concept, yerinden yönetim or ademimerkeziyet, appear insufficient for adequately reflecting the developments in the international literature and terminology. The limitations of the existing terms appear in particular in three areas: the problem of terminological unity, the problem of adequacy / appropriateness of the term, and especially their impractical nature for the term derivatives. Considerable divergence in points of view and conceptual debates are witnessed in regard to the concept of decentralization both at international level and in Turkey. Also, when analyzed the process of development of the concept, it becomes clear that the narrative in the Turkish literature needs to be updated in order to reflect the progress realized in the international literature.Following the analysis of the decentralization and other related concepts, and in order to better grasp the process of development of the concept in the international literature, a particular categorization has been made in the thesis dividing the development process into five stages.The key target concepts of the thesis (decentralization, deconcentration, delegation, devolution) have been analyzed by studying the basic structural elements of the terms behind the concepts and their behavioural patters. As a result, structural definitions have been proposed for these terms. Next to that, a paradigm shift in the decentralization conceptualization that appears to be necessary is proposed in the thesis. Accordingly, the traditional concept of center should be revisited to better comprehend the nature of the decentralization. For that, in addition to a horizontal plane, a vertical plane has also been proposed. In this light, the concept of top has been suggested as an alternative to the concept of centre. Thus an easier understanding of the concept of decentralization is pursued by giving it a tripled/ triangle-based conception.On the other side, the translation of terms and concepts reminds how much important is the language in the field of public administration. When analyzed the key components of the translation process of the terms emerging in the international sphere, the following basic stages can be distinguished: the reality represented by the concept (what is being imagined and named), the equivalent in the term's home tongue (the English wording of the term), and finally the appropriate translation of the concept into the target language. In order to transport the term into Turkish, one should not just look at the term itself, but also look behind the curtain and focus on the reality behind it. In order to gain a better perspective, the usage of term decentralization in Western and Eastern languages has been studied in this thesis. The ways of constructing terms in the Turkish language have been taken into account for the translation of decentralization and other connected concepts while paying attention to their structural components. The thesis researched the equivalents in the Turkish language that are most appropriate for translating the terms and suitable for constructing term's derivatives, and this by making structural analysis of the key concepts and the terms that express them. For this purpose, a series of experiments have been realized using the root center (merkez) as well as its suggested alternatives, in order to generate terms with the use of suffixes. The most preferred ones from among these suggestions are: merkezelsizlem or derelsizlem for decentralization, yığsızlam or yoğsuzlam for deconcentration, verlem or sallam for devolution, tutulam or sarklam for delegation. The work also included a rarer variant of decentralization, the word “decentration” for which the equivalents merkesizlem or dersizlem have been suggested. In the same line, for its opposite concept of “centration” the words merkezlem or derlem were proposed. It is considered that the usage of these terms offers the following advantages: 1) It allows to respond to the need for new terms by mobilizing the Turkish language’s potential, and at the same time it contributes to the development of the language, rather than using the existing terms; 2) Thanks to the closeness to the daily popular language, it helps to make easy the understanding and recognition of the new term in Turkish language and in the Turkic dialects. The concept thus becomes easily recognizable and known. 3) The most important virtue of this approach is that it gives an advantage for generating often needed term derivatives, and insures adaptability of the new form by giving it flexibility and agility. Finally, a series of suggestions are made for future research efforts on the concept of decentralization and other related concepts.
Keywords: Ademimerkeziyet; Decentration; Deconcentration; Dekonsantrasyon; Delegasyon; Delegation; Desantralizasyon; Desantrasyon; Devolution; Devolüsyon Decentralization; Local government; Turkey; Türkiye; Yerel yönetim; Yerinden Yönetim