Endülüs Arap edebiyatı divan risalelerinde muhteva, dil ve üslûp özellikleri - Abak, Bahattin (My University, 2025)
Devletin haberleşme işleyişini ve mahrem işlerini ele alan, son derece önemli bir konuma sahip olan resmî yazışmalar, dîvânü’r-resâil ya da dîvânü’l-inşâ gibi isimler altında İslam tarihi boyunca bir devlet kurumu olarak görevini icra etmiştir. Bu araştırma, İber Yarımadasında yaklaşık sekiz asır hüküm sürmüş olan Müslüman Endülüs devletlerinde dîvânü’l-inşanın kurumsallaşması, iç ve dış resmî yazışmalarında muhteva ve dil-üslûp özelliklerini ele almıştır. Araştırmada İslam devletinin ortaya çıkışıyla beraber bir iletişim aracı olarak kullanılan mektupların tarihi seyri ele alınmış, batıda da İslam devleti kurmayı başaran Müslümanların bu mektuplarda ele aldıkları konular, kullandıkları üslûp ve dil özellikleri tespit edilmiştir. Buna göre, mektuplarda fetih, cihad, atama-azil, ahitname, emân, vb. birçok konunun ele alındığı görülmüştür. Ayrıca üslûbun zaman zaman değişikliğe uğradığı, dil ve belagat bakımından sadelikten sanatlı bir forma doğru seyrettiği tespit edilmiştir. Bu vesile ile hem tarihî hem de edebî birer vesika olan Endülüs mektuplarının, İslam tarihi ve Arap dili bakımından önemi ortaya çıkarılmıştır. Buna göre; bu resmî mektuplar İslam tarihinin temel kaynağı sayıldığı gibi, Arap dili edebiyatı için de Endülüs döneminin dil özelliklerini yansıtan edebî eserlerdir.

The official correspondence, which deals with the communication process and confidential matters of the state, holds an extremely crucial position throughout Islamic history under names such as dîvânü’r-resâil or dîvânü’l-inşâ. This research focuses on the institutionalization of dîvânü’l-inşâ in the Muslim Andalusian states that ruled the Iberian Peninsula for approximately eight centuries, and examines the content and language-style characteristics of their internal and external official correspondences. The study also discusses the historical evolution of letters, which have been used as a means of communication since the emergence of the Islamic state, and identifies the topics, styles, and language features employed by Muslims who successfully established Islamic rule in the West. Accordingly, it is observed that letters addressed various subjects such as conquest, jihad, appointments-dismissals, treaties, security assurances, etc. It is noted that the style of letters occasionally undergoes changes, progressing from simplicity to a more artistic form in terms of language and rhetoric. Thus, the significance of Andalusian letters as both historical and literary documents in the context of Islamic history and Arabic language is elucidated. These official letters are considered fundamental sources of Islamic history and literary works reflecting the linguistic characteristics of the Andalusian period.
Keywords: Almohads; Almoravids; Andalusia; Arabic literature; Arap edebiyatı; Banu Ahmar; Benî Ahmer Dîvânü’r-resâil; Dîvânü’r-resâil; Emevîler; Endülüs; Murâbıtlar; Muvahhidler; Mülûkü’t-tavâif; Taifa kingdoms; Umayyads