Khora Manastırı Kilisesi : cami ve müze örneği - Kırkoçoğlu, Miray Can (My University, 2024)
Bugün Kariye Cami olarak anılan yapı, Edirnekapı semtinde, Bizans döneminde inşa edilmiş olan Khora Manastırı’nın ana kilisesidir. Yapı, ana kilise, kilisenin kuzeyinde iki katlı ek bina ve şapel ile bir bütünü oluşturmaktadır. Yapılan arkeolojik çalışmalarla beş yapım evresi saptanan kilisenin, ilk yapım tarihi hakkında farklı görüşler bulunsa da günümüzdeki mozaik ve freskler ile süslü yapı, 1321 yılında Theodoros Metokhites tarafından genişletilerek tamamlanmıştır. Palaiologos devrinin önemli bir anıtı olan Khora Manastırı 1453 yılında İstanbul’un fethi ile Türklerin eline geçen ilk yapılardan biri olmuştur. Fetih esnasında hiçbir zarar görmeyen yapı, terkedilmiş ve uzun süre boş kalmıştır. II. Bayezid döneminde Sadrazam Hadım Ali Paşa tarafından XVI. yüzyılda camiye çevrilmiştir. Yapının içerisine minber ve mihrap eklenmiştir. Çan kulesi kaldırılarak güneydoğuya bir minare ilave edilmiştir. Yapının çevresine Kızlarağası Hacı Beşir Ağa tarafından bir mektep ve imaret, Sahabeden Ebu Said El Hudri’nin makam türbesi ve Mustafa Ağa tarafından 1668 yılında çeşme inşa edilmiştir. Osmanlı döneminde yaşanan depremlerden (1509, 1766, 1894) etkilenerek ana kubbe ve özellikle batı cephesindeki onarımlarla birlikte yapının görünüşünde köklü değişiklikler yapıldığı tespit edilmiştir. İç düzenlemesinde yer alan mozaikler uzun süre kapatılmamış ve ahşap kapaklar ile sıvanmadan korunmuştur. Kariye Cami’ni ziyaret eden seyyahların verdiği bilgilerden; yapıdaki mozaiklerin 17. yüzyıldan itibaren kapatılmaya başlandığı ancak bunların tamamen kapatılmadığı ve mozaik süslemelerinden dolayı caminin “mozaikli cami” olarak anıldığı öğrenilmektedir. Diğer taraftan kilisenin şapel kısmı olan parekklesion duvar ve tavan yüzeylerinde yer alan freskler camiye dönüştürüldüğünde badana ile örtülmüştür. Yapı çevresine eklenen medrese, imaret ve mektep günümüze ulaşmamıştır. Yapının kuzey doğusunda makam türbesi ve meydanda kitabesi olmayan çeşme yerinde görülebilmektedir. Osmanlı dönemi cami ve Cumhuriyet dönemi müze dönüşümleri kapsamında yapılan onarımların ardından yapı bugünkü haline getirilmiştir. Bu süreç esnasında cami dönemi teberrükat eşyaları kaldırılmıştır. Eski fotoğraflardan görülebilen minberi, kandilleri, cihar-ı yâri güzin ve çeşitli hat levhaları, ahşap maksureleri ve halıları dağıtılmıştır. Cumhurbaşkanı kararı ile 2020 yılında tekrar camiye dönüştürülen yapının ibadete açılması kararı verilmiştir. Bizans mimarisinin coğrafyamızdaki en önemli yapılarından biri olan Kariye’nin geçirdiği dönüşümler bulunduğu dönemin koşullarına göre değerlendirilmiştir. Yapıdaki mimari ve süsleme programındaki değişiklikler bütüncül ve kronolojik olarak ele alınmıştır. Çalışmada; vakıf, kurul ve müze arşiv kayıtları ile eski görseller, onarım defterleri, resmi belge ve yazılı kaynaklardan faydalanılmıştır. Söz konusu çalışma ile ulaşılan bilgiler, sonuç kısmında gerekçeleri ile değerlendirilecektir.

The structure known today as the Kariye Mosque is the main church of the Khora Monastery, built in the Byzantine period in the Edirnekapı district. The structure forms a whole with the main church, a two-story annex to the north of the church, and a chapel. Although there are different opinions about the date of the first construction of the church, which has been identified in five construction phases by archaeological studies, the structure, decorated with mosaics and frescoes today, was expanded and completed by Theodoros Metokhites in 1321. The Khora Monastery, an important monument of the Palaiologan period, was one of the first structures to fall into the hands of the Turks after the conquest of Istanbul in 1453. The building, which was not damaged during the conquest, was abandoned and remained empty for a long time. During the reign of Bayezid II, it was converted into a mosque by Grand Vizier Hadım Ali Paşa in the 16th century. A pulpit and mihrab were added to the building. The bell tower was removed and a minaret was added to the southeast. A school and soup kitchen were built by Kızlarağası Hacı Beşir Ağa around the building, the official tomb of Ebu Said El Hudri, one of the Companions, and a fountain was built by Mustafa Ağa in 1668. It has been determined that the appearance of the building was radically changed with the repairs made to the main dome and especially the western facade, due to the earthquakes experienced during the Ottoman period (1509, 1766, 1894). The mosaics in its interior arrangement were not covered for a long time and were protected from plastering with wooden covers. From the information provided by travelers who visited the Kariye Mosque; it is learned that the mosaics in the structure began to be covered from the 17th century onwards, but they were not completely covered and the mosque was called the mosaic mosque due to its mosaic decorations. On the other hand, the frescoes on the walls and ceiling surfaces of the parekklesion, which is the chapel part of the church, were covered with whitewash when it was converted into a mosque. The madrasah, soup kitchen and school added to the surroundings of the building have not survived to the present day. The tomb of the maqam and the fountain without an inscription in the square can be seen in place in the north-east of the building. Following the restorations carried out within the scope of the Ottoman-era mosque and Republican-era museum transformations, the structure was brought to its current state. During this process, the mosque-era religious items were removed. The pulpit, lamps, cihar-ı yâri güzin and various calligraphy panels, wooden maksures and carpets that can be seen in old photographs were distributed. It was decided to open the structure, which was converted into a mosque again in 2020, for worship by the President's decision. The transformations that Kariye, one of the most important structures of Byzantine architecture in our geography, has undergone have been evaluated according to the conditions of the period in which it was located. The changes in the architectural and decorative program of the structure have been addressed holistically and chronologically. In the study; foundation, board and museum archive records, old visuals, repair books, official documents and written sources have been used. The information obtained with the said study will be evaluated with its justifications in the conclusion section.
Keywords: Cami; Camiler; Church; Istanbul; İstanbul; Kariye; Kilise; Mosque; Mosques; Museum; Müze; Onarım; Repair; Turkey; Türkiye