Klasik sonrası Çağatay Türkçesi ile yazılmış Mensur Şâh-Nâme (Giriş-inceleme-metin-açıklamalı dizin) - Turan, Özlem (My University, 2023)
Bu tezde, Fransa Millî Kütüphanesinde (Bibliothèque nationale de France) “SUPPL. TURC. 1010” numarada kayıtlı olan Şâh-nâme adlı 333 yapraklık el yazması eserin tamamı çalışılmıştır. Eser, Firdevsî Şah-nâme’sinin Klasik Sonrası Çağatay Türkçesine mensur çevirisidir. Tercüme, Doğu Türkistan hanlıklarından biri olan Kumul Hanlığı döneminde, H 1167/ M 1753-1754 yıllarında, dördüncü Kumul hanı Yusuf Şah’ın emri ile yapılmıştır. Eserin mütercimi belli değildir. Müstensihi Molla Agılçı ibn-i Molla Musahib Kadı-yı Kara Töpi’dir. Metin Kumul şehrine bağlı Kara Döve’de, muhtemelen H 1333/ M 1914-1915 yıllarında istinsah edilmiştir. Tercüme ve istinsah edildiği sahadan kaynaklı olarak metin, Yeni Uygur Türkçesi ile dil özellikleri bakımından kısmen, kelime kadrosu bakımından ise büyük oranda benzerlik göstermektedir. Çalışma giriş, inceleme, metin ve açıklamalı dizin olmak üzere dört ana bölümden oluşmaktadır. Giriş bölümünde; dönemin tarihine ve dönemin diline genel bakışın ardından, tercümenin yapıldığı hanlık, eserin dili, içeriği ve nüshası ile ilgili bilgiler verildi. İnceleme bölümünde; dil incelemesi kapsamında metindeki yazım, ses ve şekil bilgisi özellikleri üzerinde duruldu. Metin bölümünde; eserin transkripsiyonu verildi. Açıklamalı dizin bölümünde; metnin gramatikal dizini ve sözlüğü oluşturuldu. Firdevsî Şah-nâme’sinin, tespit edebildiğimiz kadarıyla, Doğu Türkçesine çevrilmiş, bilinen tek nüshası olan metin hem bu yönü hem de içerdiği dil bilgisel özellikler ve kelime kadrosu bakımından Türk dili açısından önemli bir eserdir. Bunun yanında metin, Klasik Sonrası Çağatay Türkçesinin Yeni Uygur Türkçesine evrilme sürecini çok açık bir şekilde gösterdiği için hem tarihî hem de modern dönem Türk dili çalışmaları için önemli veriler sunmaktadır. ehname Destanı, Klasik Sonrası Çağatay Türkçesi, Yeni Uygur Türkçesi, Türk dili

In this thesis, the entire 333-leaf manuscript of Şâh-nâme, which is registered in the National Library of France (Bibliothèque nationale de France) under the number “SUPPL. TURC. 1010”, has been studied. The work is a prose translation of Shah-name into Post-Classical Chagatai Turkish. The translation was made during the period of Qumul Khanate, one of the East Turkistan khanates, in H 1167/ M 1753-1754, by the order of Yusuf Shah, the fourth Qumul khan. The translator of the work is not known. The scribe is Molla Agılçı ibn-i Molla Musahib Kadı-yı Kara Töpi. The text was copied in Kara Döve in the city of Qumul, probably in H 1333/ M 1914-1915. The text is partially similar to Modern Uyghur Turkish in terms of linguistic features and largely similar in terms of vocabulary due to the translation and the area where it was translated and inscribed. The study consists of four chapters: introduction, analysis, text and annotated index. In the introduction; after an overview of the history of the period and the language of the period, information about the khanate where the translation was made, the language, content and copy of the work were given. In the analysis section; spelling, phonology and morphology features of the text were emphasised within the scope of language analysis. In the text section; transcription of the work is given. In the annotated index section; grammatical index and dictionary of the text were created. The text, which is the only known copy of Firdevsî Shah-name translated into Eastern Turkish as far as we have been able to determine, is analysed in terms of both this aspect and the grammatical features and vocabulary it contains. In addition, the text provides important data for both historical and modern Turkish language studies, as it clearly shows the evolution process of Post-Classical Chagatai Turkish into Modern Uyghur Turkish. Shah-name, Shehname epic, Post-Classical Chagatai Turkish, Modern Uyghur Turkish, Turkish language.
Keywords: Chagatai literature; Chagatai poetry; Chagatai Turkish; Çağatay edebiyatı; Çağatay şiiri; Çağatay Türkçesi; Dil Bilgisi; Dilbilim; Eleştiri ve yorum; Grammar; History and criticism; Linguistics; Mensur Şâh-Nâme; Modern Uyghur Turkish; Shah-name; Şah-nâme; Turkish Language; Türk Dili; Yeni Uygur Türkçesi