Servet-i Fünûn dönemi romanında hayal-hakikat çatışması - Metin, Banu (My University, 2025)
27 Mart 1891’de yayın hayatına başlayan Servet-i Fünûn dergisi etrafında toplanan yazarların edebî faaliyetleri -derginin adından dolayı- Servet-i Fünûn Edebiyatı olarak tanımlanmaktadır. Türk edebiyatında 1896-1901 yılları arasını kapsayan, Batılılaşma hareketinin devamı niteliği taşıyan, Türk romancılığı açısından kritik bir eşik olarak görülen Servet-i Fünûn Edebiyatı veya Edebiyyât-ı Cedîde; ilk örnekleri Tanzimat’la verilmeye başlanan roman türünün olgunlaştığı, Batılı anlamda romana açılımın başladığı bir dönemdir. Modern roman tekniklerinin kullanılmaya başladığı bu dönemde; karamsarlık teminin sıkça dile getirildiği, kahramanların ruhsal yapılarının hayal kurma ve hayal kırıklığı yaşama üzerine kurulduğu; eserlerin “hayal-hakikat çatışması”, aşk, tabiat, kaçış, yabancılaşma, intihar ve ölüm ortak temaları etrafında şekillendiği görülmektedir. Bu tezde, Servet-i Fünûn döneminde roman kaleme alan sanatçılar için önemli bir yere sahip olan hayal-hakikat çatışması; aşk, aile ilişkileri, evlilik, cinsiyet, ölüm ve sanat ekseninde incelenmiştir. Servet-i Fünûn roman kahramanları; hakikatten korkarak hayalin gölgesine sığınan, hayallerini ilmek ilmek ören, hayal dünyalarında gelgitlere kapılan, hayallerini yaşa(ya)mıyor olmayı büyük bir yenilgi olarak kabul eden, tüm acıları kabuk bağlayan, mavi hayalleri siyah ve acı hakikatler karşısında yok olan kişilerdir. Onların hayal kırıklıklarının toplamı olan romanlarda “hayal-hakikat çatışması” ayrıntılı bir biçimde ortaya konulmuştur. Yöntem olarak metin tahlili ve anlatıbilimsel inceleme metotları tercih edilmiş; öncelikle her roman kendi içinde çatışma ekseninde incelemeye tâbi tutulmuş, çıkan sonuçlar tahlilî ve terkibî olarak değerlendirilmiştir. Hatırat türündeki eserler ve Servet-i Fünûncuların hayal-hakikat konusunda yazdığı yazılar da ele alınarak farklı türlerde konuya dair neler söyledikleri araştırılmıştır. Psikolojik kırılmalar yaşayan roman kahramanları ve onları “hayal-hakikat çatışması”na sürükleyen sebepler; Freud, Jung ve Adler’in çalışmaları esas alınarak psikoloji disiplini ile açıklanmıştır.

The literary activities of the writers gathered around the journal Servet-i Fünun (Wealth of Knowledge), which began its publication life on March 27, 1891, are defined as the Servet-i Fünun Literature –due to the name of the journal. Servet-i Fünun Literature or Edebiyyat-ı Cedide (New Literature), which is a continuation of the Westernization movement in Turkish literature between 1896 and 1901, and is considered a critical threshold in terms of Turkish novel, is a period in which Western novel development started and the first examples of the novel began to be given with the Tanzimat period were developed. In this period when modern novel techniques are started to be used; it is considered that the term of pessimism is often expressed, the spiritual structures of heroes are based on the dreaming and having disappointment; that the works are shaped around the common themes of imagine-reality conflict, love, nature, escape, alienation, suicide and death. In this thesis, the “imagine-reality conflict” which had an important place for the artists who wrote novels during the Servet-i Fünun period was examined in terms of love, family relations, marriage, gender, death and art. The heroes of the Servet-i Fünun novels are those people who take refuge in the shadow of their dreams out of fear of the reality, who knit their dreams knot by knot, who are carried away by the tides in their dream worlds, who accept not living -or not being able to live- their dreams as a great defeat, who sepains all become crusted and whose colorful dreams vanish in the face of dark and hardfacts. The novels which are the sum of their disappointments reveal the “imagine-reality conflict” in detail. As methods, text analysis and narratological analysis methods were preferred; first of all, each novel was examined within itself in terms of conflict, and the obtained results were evaluated analytically and compositionally. Examining additionally the works in the genre of memoir and the articles written by the Servet-i Fünun artists on the subject of imagine-reality, what they said about the subject in different genres was also explored. Novel characters experiencing psychological breakdowns and the reasons that lead them to the “imagine-reality conflict” were explained through the discipline of psychology, based on the works of Freud, Jung and Adler.
Keywords: 19. yy; 19th century; 20. yüzyıl; 20th century; Ahmet Hikmet Müftüoğlu; Halid Ziya Uşaklıgil; hayal-hakikat çatışması; History and criticism; Hüseyin Cahit Yalçın; imagine-reality conflict; Mehmet Rauf; novel; roman; Safveti Ziya; Servet-i Fünûn Edebiyatı; Tarih ve Eleştiri; The Servet-i Fünûn Period; Turkish fiction; Türk Romanı