Vadeli ödeme araçları ve vadeli ödeme araçlarının riskinin takibi - Pota, Nur Birşen (My University, 2002)
Çalışmada Vadeli Ödeme Araçları olarak bilinen Poliçe, Bono, Çek'in kambiyo senetleri olmasından yola çıkılmış ve kıymetli evraktan sayılan ve para senetleri olarak sınıflandırılan kambiyo senetleri üzerinde çalışılmıştır. Çalışmanın birinci bölümünde, kıymetli evrak tanımı ve özellikleri, vadeli ödeme araçlarının iktisadi ve hukuki karşılaştırmaları ile türleri incelenmiştir. Yukarıda tanımlanan genel amaç doğrultusunda; ikinci bölümde Poliçe, Bono ve Çek'de şekil şartları ve özellikleri, hukuki ve iktisadi nitelikleri ile Çek Yasası olarak bilinen 3167 Sayılı Çek Hamilinin Korunması Hakkındaki kanun, bu kanunda yapılması düşünülen değişiklikler ve ekonomiye yansıması, her nekadar kanun tarafından kabul edilmesede uygulamada sık sık karşılaştığımız vadeli çek kavramı üzerinde durulmuştur. Üçüncü bölümde muhasebenin bütün ticari işlerin ve işletmelerin ortak bilgi noktası olması ve tüm işlem ve ilişkiler muhasebe çatısı altında izlenmesinden dolayı Vadeli Ödeme Araçlarının muhasebe kayıtları örneklerle incelenmiş, vadeli çeklerin muhasebe kayıtları esnasında karşılaşılan uyuşmazlıklar üzerinde durulmuştur. Dödüncü bölümde çek ve senetlerin ekonomi yönünden çıkardıkları sorunlar ve yaratıkları riskler bu risklere karşılık yapılabilecek önlemler incelenmiştir. Risk takibi için finans sektöründe faaliyet gösteren örnek bir banka ele alınmış, Globis adlı paket programın çalışması ve kullanılan ekranlar tanıtılmıştır. Çek, nakit kullanılmaksızın ödeme yapılmasını sağlar. Çek, poliçe de olduğu gibi bir tedavül senedidir. Ancak poliçe gibi bir kredi aracı değil ödeme aracıdır. Bu niteliği taşıması, çekte, bu ödemenin yapılabileceği bir hesabın, alacağın, paranın mevcudiyetini şart kılmaktadır. Ancak, çek ödemelere yardımcı olmasının yanısıra kanuni bir ödeme aracı niteliği taşımamaktadır. Bu durumda ödemelerin çekle yapılacağı hususunda bir anlaşma yoksa, alacaklı çeki kabule zorlanamaz. Çekin iktisadi açıdan özelliği para naklini kolaylaştırmak sureti ile piyasada bulunan fazla para sürümünü engellemektir. Bu niteliğini bağlı olarak çek ile ödemede bulunacak olan keşidecinin muhatap katında parasının olması gerekmektedir. Bu para için muhatap faiz ödemektedir. Böylece nakit yerine çekle ödemede bulunan kişi, ödeme gününe kadar geçecek süre için faize hak kazanmaktadır. Banka açısından ise bankadaki çek karşılığı bulunan tutarlar, mevduat işlemleri vasıtası ile gelir getirmektedir. 1980'li yılların başında Türkiye'de ortaya çıkan ve yoğun biçimde senet üzerine dayalı olarak gerçekleştirilen Banker Skandalı piyasada senetlere olan güveni sarsarak yerine çek'in ikame olmasına yol açmıştır. Sözkonusu oluşumun arkasından bono yerine çek kullanımı bir alışkanlık haline gelerek bu günkü yaygın ve asıl amacına aykırı vadeli kullanımına ulaşmıştr. Herhangi bir yasal dayanağı olmamakla birlikte vadeli çekler güven esasına dayalı olarak uygulamada sıkça kullanılmaktadır. Keşideci, çek keşide ederken güvenin suistimali riskini de üzerine almaktadır. Bu güvenin kötüye kullanılması durumunda keşidecinin yasal olarak bir hak iddia etmesi pek mümkün olmayacaktır. Bütün bu sakıncalarına rağmen vadeli çekler ticari hayatın neredeyse ayrılmaz bir parçası haline gelmiştir. Ülkemizde ki uygulamalarda, hukuki yaptırım gücünün fazla olması, kolayıkla devir ve tahsil edilmesi, damga vergisine tabi olmaması gibi nedenlerle vadeli çek uygulamasının yaygınlaştığı görülmektedirBununla beraber ileri tarihli düzenlenmiş bir çek bankaya ibraz edildiğinde karşılığı uygun değilse, Banka re'sen işlem yapmak yerine hamilin müşteri ile görüşmesini tavsiye etmektedir. Sonuç olarak, Merkez Bankası'nın baskılarına rağmen bankalar sistemi vadeli çek uygulamasını kabullenmişlerdir. Uygulamada vadeli çekleri kullanılış amacı yönünden çeklerden ziyade bonolara benzemektedir. Bu benzerlik hukuki anlamda vadeli çeklere bono ya da adi senet kişiliği kazandırmaz, ancak muhasebe tekniği açısından bu son derece önemlidir. Vadeli çekler nakit değeri temsil etmezler. Muhasebe tekniği açısından belirleyici faktör likiditedir. Alacak senetleri ileri tarihlerde tahsil edilecek değerleri temsil ederken, çekler ise mevcut nakit değerleri göstermektedirler. Bunun sebebebi ise yasal anlamda çek düzenlendiği anda karşılığı bulunmak zorundadır. Vadeli çekler yasal anlamda tanımlanan çeklere uymamaktadır. Likidite yönünden çeklerden çok alacak senetlerine benzemektedir. Bu nedenle çeklerin alacak senedi gibi muhasebeleştirilmesi daha uygundur Muhasebe Sistemi Uygulama I ve II Seri No'lu Genel Tebliğ'lerinde vadeli çeklere ilişkin herhangi bir açıklık yoktur. Muhasebe Usul ve Esasları başlığı altında bu kavramları tek tek incelemiştir. Bu kavramlar içerisinde yer alan Özün Önceliği Kavramı çerçevesinde işlemlerin muhasebeye yansıtılmasında ve onlara ilişkin değerlendirmelerin yapılmasında biçimlerinden çok özlerinin esas alınması gereğini ifade edilmektedir. Genel olarak işlemelerin biçimleri ile özleri paralel olmakla birlikte, bazı durumlarda farklılıklar ortaya çıkabilmekte bu durumda, özün biçime önceliği esas alınmalıdırBu durumda vadeli çeklerin kullanılma amacının esas alınması zorunlu olup, kullanılış amacı yönünden vadeli çeklerin alacak senetleri şeklinde muhasebeleştirilmesi daha uygun gözükmektedir. Vadeli çek ve senetlerin riskini azaltacak, bunların piyasa tarafından daha rahat kabul edilmesini sağlayacak psikolojik ortamı yaratılması, piyasalarda son krizle birlikte hızla yükselmiş olan kredi riskini, azaltılması, Merkez Bankası'nın gerektiğinde enflasyon yaratmayacak bir şekilde reel sektöre doğrudan (sınırlı) likidite sağlamasını mümkün kılmak, bono piyasasını riskli bularak TL'sini dövize çevirmiş vatandaşa, arkasında belli bir reel varlık olan menkul senetler sunmak ve kayıtdışı ekonomiyi doğuran ve besleyen en önemli faktörleri en aza indirmek amacıyla Vadeli piyasalarda hem mal hem para (ödeme) hareketlerin birlikte izleme ve ispata elverisli yeni enstrümanlara ihtiyaç vardır. Yeni enstrümanlar ile birlikte belge sisteminin yeniden gözden geçirilmesi ve yapılan işlemlerin kayıt altına alınması önemli unsurlardır. Bankaların takip amaçlı kullandıkları yazılım programlarının risklerin takibi açısından faydalı olacağı düşüncesindeyiz. Risklerin kontrolu açısından maliyeti yüksek ancak getirisi uzun vadeli olan bu tip sistemlerin efektif şekilde kullanımını cazip hale getirmek çok önemlidir. Bu durum, hamilin korunması ve piyasada yaratılan iş hacminin artabilmesi açısından daha yararlı olacaktır. Nur Birşen Pota The focus of this paper will be dealing with the post-dated payment tools such as policy, bonds and cheques which are known as bill of exchange, these tools are under the specification of money (receivable) bills and they are called as commercial paper. In the first section of the paper, dealled with the definition of commercial paper, specifications, the comparison between economical and juridical status. In the second section , dealled with overall purpose of policy, bonds and cheques ' condition terms, ,specifications, the comparison between economical and juridical status and the Check Law known as act no 3167, legal handover stage, with particular focus on business debt recoveries, the bullets that should be change and the reflections to the economy. Especially the post dated cheque concept. In the third section dealled with the accounting princibles, how to make the accounting transactions about post dated payment tools with the examples. And the disagreements that occur while making the transactions. At the forth section the dealed with problems in the economy about the checks, the risks and the actions that should be taken. For the following of the bad checks and to enhance the efficiency of the check collection system, the Federal Reserve banks continue to expand the use of electronics in check processing, while others believe that the future for point-of-sale checks is the truncation of the check at the point-of-sale with settlement through the system rather than through the traditional check clearing system. In the paper this system is called Globis and used in the sample bank. The concept of constitutional checks arose as an outgrowth of the classical theory of separation of powers, by which the legislative, executive, and judicial powers of government were held properly to be vested in three different units. The purpose of this, and of the later development of checks and balances, was to ensure that governmental power would not be used in an abusive manner. However, in its original form the concept involved social classes rather than government departments. One of the myths that somehow refuses to go away is the myth that post-dated checks are illegal. There are several advantages to taking postdated checks in settlement of an account balance including these: 1. The fact that you are holding a check that will be presented to the bank for payment on a specific date places a burden on the debtor to have funds on deposit when the check is presented. 2. In the event that the check is dishonored and the customer is sued, the existence of the check makes it harder for the customer to argue that the debt was never owed. 3. Even if a post dated check is not honored when it is first presented, there is always the possibility that the check will clear at its second presentment, or that the creditor can tender the check to the debtor's bank on a collection basis. There is a down side to accepting post dated checks. If a creditor accepts a post-dated check in exchange for merchandise or services, in many jurisdictions the seller is considered to have extended credit to the issuer of that check. As a result, the transaction is not considered as issuance of a bad check since the creditor released the merchandise or performed the service in reliance of the check writer's promise to pay at some later date rather than in reliance of the check's negotiability. Therefore, the protections offered to creditors under the various bad check laws may not apply. As we approach the end of the century, banks are clearly improving the speed and security of check handling through electronic presentment strategies and bank automation. Many paperless pilot programs continue to explore new technology, strengthening the banking system's ability to achieve electronic settlement. Electronic check presentment, image technology, and bank-to-customer information links offer promising advancements that, instead of eliminating checks, are ensuring the continued life of the check as a primary means of payment well into the next century. As electronics lower processing cost and speed information through the system, today it is more apparent than ever that the opportunities to reduce bank cost are achievable in numerous ways. Yet no initiative to pass any part of these savings to consumers as an incentive to give up their paper checks is being discussed in the public arena. It is also now clear that the savings which were hoped to be realized from the elimination of the transportation of paper checks can be accomplished between banks. The proof is that the Fed cleared 13% of its check volume in 1997 electronically, and is expecting to reach 15-20% by the end of 1999. Put yet another way, cost is being taken out of the paper system, without taking paper checks out of the lives of businesses or consumers. Although tremendous advances in computing and telecommunications have facilitated development of inexpensive, safe, electronic retail payments, neither the number nor the dollar volume of paper-based transactions has dropped appreciably. In addition, the anticipated increase in the speed of check clearing by point-of-sale check conversion is limited at best, given that most checks are already cleared overnight under the current paper environment. This means that only 10% of checks can be sped up with point-of-sale check conversion to ACH. While both Truncation and Conversion initiatives are being called the electronification of checks, Truncation as it is currently developing removes costs and preserves information that consumers are believed to value, while Conversion conditions consumers further for debit and takes their paper check away altogether. While these two initiatives still suffer from a host of issues, which have as yet prevented critical mass, or an escalation of the rate of adoption, early results have not as yet negatively impacted paper check growth. Between 1987 and 1993, the average annual number of payments per capita by electronic instruments increased 26 payments; the number of payments by check increased by 31.14 During 1996, 9.3% (approximately 1.4 billion items) of all checks presented to paying banks were presented electronically, an increase of nearly 40% over the 1995 level, yet paper checks continued to grow.
Keywords: Ödemeler, Vadeli