Exceptio : def'i kurumunun kökeni - Eren, Selahattin (My University, 2022)
Maddî hukuktan doğan savunma sebeplerine ilişkin modern def’i-itiraz ayrımının kökleri, Roma Hukukunda yargılama sırasında davalıya tanınan exceptio adlı savunma araçlarının ortaya çıkışında yatmaktadır. Dava formulasının bir bölümü olarak exceptio, formula yoluyla dava açmanın olanaklı olmadığı legis actiones sisteminde var olamaz. Buna karşılık, usule ilişkin savunmalar yargılamanın ilk aşamasında magistratus tarafından incelenip karara bağlanır. Yargılamanın tekliği ilkesi gereği yargılama sırasında dikkate alınamayan esasa ilişkin birtakım savunmalar, ancak bir karşı dava yoluyla ileri sürülebilir. Biçimsel anlamda exceptio, formula sisteminde ortaya çıkmıştır. Başlangıçta medenî hukukun şekilciliği karşısında hakkaniyeti sağlamak için praetor tarafından yaratılan exceptiolar, uygulamadaki başarısı sayesinde hakkaniyet dışında birçok işleve kavuşmuştur. Eski usulde karşı dava yoluyla ileri sürülen yasaya aykırılık savunmaları, medenî hukuktan doğan kurallarına dayanan savunmalar, usule ilişkin savunmalar formula içinde exceptio görünümünü almıştır. Bütün exceptiolar praetor hukukunun ürünüdür; çünkü savunma aracının dayandığı olgunun kaynağı ne olursa olsun, savunma aracını yaratan bizzat praetordur. Ipso iure savunma-exceptio ayrımında ölçüt, savunma aracının kaynağıdır. Ipso iure savunmalar medenî hukuktan, exceptiolar praetor hukukundan doğan savunmalardır. Son usul sistemi olan cognitio extra ordinem zamanında biçimsel anlamda exceptio, formula yoluyla dava açma usulünün terk edilmesi sebebiyle ortadan kalkmıştır. Ipso iure savunma-exceptio ayrımının sebebi olan medenî hukuk-praetor hukuku ikililiği sona erse de, alışkanlık gereği eski formulaya uygun olarak ileri sürülen exceptiolar yine de varlığını koruyabilmiştir. Var olan exceptioların uygulama alanı genişletilmiş olsa da, artık yeni exceptiolar yaratılmamış ve ipso iure savunmalar, yeni savunma sebeplerinin genel biçimi olmuştur. Exceptio teorisinin gelişim süreci, itiraz-def’i ayrımının eşyanın tabiatından kaynaklanmadığını, Roma Hukukunun kendine özgü yapısından ve medenî hukuk-praetor hukuku ikililiğinden kaynaklanan bütünüyle tarihsel bir anlam taşıdığını göstermektedir.

The origin of the modern distinction of pleas and objections regarding the substantive grounds of defense which are given to the defendant during the trial in Roman civil procedure lies in the emergence of the defense tools called exceptiones. As a part of the formula, the exceptio could not exist during legis actiones procedure, where it was not possible to bring a lawsuit by formulas. However, procedural defences were examined and ruled in by the competent magistrate at the first stage of the proceedings. Some of the substantive defences that were not taken into consideration during the procedure due to the principle of unity could only be raised through a counter action. From a formalist perspective, the exceptio emerged under the formula procedure. The exceptiones, which were originally created by the praetor to ensure equity against the formalism of civil law, have acquired many functions apart from equity owing to its success in practice. Defenses based on prohibitive laws and put forward through counterclaims in the old procedure, defenses based on legal rules arising from civil law and procedural defenses have taken the form of exceptio in the written formula. All exceptiones were products of praetorian law; for whatever the source of the rule of law may be, it is the praetor himself who created the means of defense. The ipso iure defense-exceptio distinction was based on the source of the remedy. Ipso iure defenses were the ones arising from civil law, and exceptiones from praetorian law. At the time of cognitio extra ordinem, the last civil procedure of Rome, from a formalist perspective the exceptio disappeared due to the abandonment of the formula. Although the sole reason for the ipso iure defense-exceptio distinction (the dualism between civil law and praetorian law) came to an end, the exceptiones still survived, and were usually raised in the terms of the ancient formula fallen into desuetude. Though the scope of the existing exceptiones has been expanded, new exceptiones were no longer created, and ipso iure defenses have become the general form of new defenses. The process of development of the exceptio theory shows that the distinction between objection and pleas does not originate from the nature of things but has a purely historical meaning stemming from the dualism between civil law and praetorian law as a peculiar structure of Roman Law.
Keywords: Civil law; Defense; Exceptio; Ipso Iure; İtiraz; Medeni hukuk; Objection; Praetor Hukuku Exceptio; Praetorian Law; Savunma