Buhûrizâde Mustafa Efendi (Itrî)’nin eserlerinin dönemsel olarak müzikal kompozisyon ve usûl açısından karşılaştırılarak incelenmesi - Tokaç, Murat Salim (My University, 2018)
XVII. yüzyıl, Osmanlı müzik kültürü adına gerek nazariyattaki çeşitlilik ve derinlik, gerekse de bestecilik alanındaki üretkenlik ve nitelik açısından adeta bir zirve noktası teşkil etmektedir. Bu dönemde ilk defa Osmanlı müziğine kendine has rengini katan “bestecilik ekollerinin” tespiti, makamların kullanımındaki özgünlük ve bestecilikte kullanılan form çeşitliliği açılarından mümkün olabilmektedir. Buhûrîzâde Mustafa Efendi (Itrî) bu dönemle özdeşleşmiş en önemli besteciler arasındadır. Itrî’nin besteleri XVII. yüzyıla has özgün “Osmanlı müzik kimliğini” hem makamsal hem de biçimsel uygulamalar yönünden başarıyla yansıtmaktadır. Bu anlamda Itrî, adeta kendinden önceki ve sonraki dönemler arasında bir “kutup” oluşturmaktadır. Bunun yanında Itrî, tezin yoğunlaşma alanlarından biri olan “Türk Din Mûsikîsi” alanında da, döneme dair birikimi yansıtan en nitelikli besteciler arasındadır. Bu tez çalışması içinde Osmanlı müzik kültürü; Itrî öncesi, Itrî dönemi ve Itrî sonrası dönem olmak üzere, üç bölüme ayrılmış ve literatürde bu dönemleri en iyi yansıtan altı bestekârın Rast makamına ait değişik formlardaki eserlerinin -Türk Din Mûsikîsi’ne dair bestelerin merkeze alınarak- incelenmesi ile dönemlerarası müzikal ilişkiler, değişime dair izler ve sosyal kültüre ilişkin yansımalar tartışılmaya çalışılmıştır. Söz konusu eserlerin incelenmesinde “müzikal analiz” tekniğinden faydalanılarak, her dönemde çok yaygın olarak kullanılan ve makamsal müzik geleneği açısından büyük bir zenginliği yansıtan Rast makamına dair benzerlik ve farklılıklar, besteci tercihleri açısından değerlendirilmiştir. Sonuç kısmında, söz konusu eserlerin makamsal yapıları üzerinde tecrübe edilen döneme has değişiklikler ortaya konarak, Osmanlı müzik kültürüne ve bestecilik geleneğine dair dönemlere özgü tercihler tartışılmış ve Osmanlı müzik geleneğinin bu dönemler içindeki izdüşümü ortaya çıkarılmaya çalışılmıştır.

17th century, in the name of Ottoman Music Culture, can be considered as a climax both in the variety and depth of theories and in terms of productivity and quality at the field of composition. In this period, for the first time, it has been probable to detect the “écoles of composition” that adds the unique color to the Ottoman music composer schools of, used in the compositional originality and authority in the use of forms is possible in terms of diversity.Buhurîzâde Mustafa Efendi (Itrî) can be considered among the eminent composers that represents his period. His compositions successfully reflect the unique Ottoman music identity of the 17th century, both in musical structures (maqāms) and in practices regarding the forms. On that note, Itrî stands as a pole between his successors and followers. In addition to this, Itrî is among the most qualified composers reflecting the intellectual and cultural background of the period in the field of Turkish Religious Music that forms one of the main focal points of the thesis. In this study, Ottoman music culture, remarkable composers and prominent works have been examined and discussed by dividing into three sections such as “pre-Itrî, Itrî period and post-Itrî period” and the various forms of compositions in the maqām of Rast -with an approach centered at compositions in Turkish religious music-, the musical relations between these periods mentioned, the reflections on social culture and traces of conversion. The similarities and differences in the maqām of Rast, which is widely used in each period and reflects a great richness and substantiality in tradition of this peculiar music structure, have been evaluated regarding the composers’ preferences.In the conclusion part, while putting forward the changes applied to the structures of maqāms peculiar to the periods of the Ottoman music culture, the preferences in traditions of composition and culture of music were discussed and the knowledge and heritage of Ottoman music tradition have been revealed.
Keywords: Buhurîzâde Mustafa Efendi; History and criticism; Itrî; Klâsik Türk Müziği; maqām of “Rast”; Music; Müzik; Rast Makamı Classical Turkish Music; Tarih ve eleştiri; Turkey; Türkiye