Tasavvufta hacegan ekolü (XII-XVII. Asırlar) - Tosun, Necdet (My University, 2002)
XII. yüzyılda Orta Asya'nın ilim ve kültür merkezlerinden Buhara civarında doğan Hâcegân tasavvuf ekolü, sonraki asırlarda Nakşbendiyye adıyla devam ederek İslâm dünyasının büyük bir bölümünde yayılma imkânı bulmuştur. Horasan'ın melâmet ve fütüvvet neş'esiyle Buhara'nın kitâbî ve sünnî İslâm anlayışını birleştiren bu tasavvuf ekolü diğer tarîkatlara göre bazı farklılıklar arzetmekteydi. Tarîkatların çoğu silsilelerini Hz. Ali'ye bağlarken Hâcegân Hz. Ebûbekir'e bağlamış, diğerlerinin çoğu cehrî zikri ve semâı benimserken o bunlara prensipte muhâlif olmuştur. Kezâ diğer tarîkatların çoğu halvet ve riyâzat uygulamalarına olumlu yaklaşırken, bu tarîkat bunları kabul etmemiş ve sûfînin toplum içinde aktif bir birey olarak varlığını sürdürürken erdemli bir insan olabileceğini öne sürmüştür. Diğer taraftan Hâcegân ve Nakşbendiyye sünnî İslâm anlayışını tarîkatın temel esası olarak almış, bu sayede Bâtınîlik ve Hurûfîlik gibi heterodoks akımlardan korunabilmiştir. Bu yapısı sebebiyle tarîkat, tarih boyunca ulemânın ve sünnî hükümdarların desteğini görmüştür. Bu tez altı bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde XII. asırda Hâcegân tarîkatının kuruluşu ve önde gelen şeyhleri, ikinci bölümde Bahâeddîn Nakşbend ve tarîkatın XVII. asırda kurulan Müceddidiyye dönemine kadar olan tarihi, üçüncü bölümde ise Anadolu'ya Nakşbendîliğin gelişi ve yayılışı, dördüncü bölümde bu ekolde tasavvufî eğitim, beşinci bölümde tasavvufî düşünce ve altıncı bölümde bu ekol mensuplarının sosyal ve siyâsal ilişkileri ele alınmıştır. Konular işlenirken aslî kaynaklara mürâcaatla en doğru ve yeni bilgiler ortaya çıkarılmaya çalışılmış, önde gelen şahısların hayatı, eserleri ve tasavvufî görüşleri hakkında bilgi verilmiştir. Ayrıca zamanla bu tarîkatın tasavvufî eğitim usûllerinde ve düşünce yapısında meydana gelen değişim ve gelişimlere de işâret edilmiştir.

The Khajagan Order in Sufism (12-17th Centuries). The order of Khâjagân emerged around Bukhara that was one of the cultural and scientific centers of Central Asia in 12th century. It was called as Naqshbandiyya after the name of famous Bahâaddin Naqshband in the 14th century and spread out in many parts of Islamic world. This order differed from others in the way it made a synthesis between sunnite and shar'î view of Bukharans and malâmah and futuwwah way of Khorasanids. While the other orders returned their sufi chains to Ali, this order returned it to Abu Bakr (first caliph of Islam), and while most of other orders adopted jahrî dhikr (vocal remembrance) , samâ' (music and dance), khalwah (retreat) and riyâzah (diet), this order didn't accepted these practices in principal, and argued that sufi could be a virtous person living as an active individual within the society. Moreover, by taking the shar'î view of Islam as the basis of the order, Khâjagân and Naqshbandiyya protected themselves from the effects of Bâtınî and Hurûfî movements which affected some orders. The order gained the support of sunnite ulamâ and statesmen throughout the history for this caracteristic of it. This study consists of six chapters: The first chapter describes the foundation of Khâjagân order and the prominent shaikhs of it. The second chapter gives a description about Bahâuddin Naqshband and the history of the order until the period Mujaddidiyya which was founded in 17th century. The third chapter studies the coming to and spread of Naqshbandiyya in Anatolia. The fourth chapter is on sufi practices in Khâjagân-Naqshbandî order. The fifth chapter is on sufi doctrines and sixth chapter is on social and political aspects of this order. I applied to the original sources in this study and gave information about the lives and works of prominent shaikhs. Additionally, I pointed out the changes and transformations in the thought and education methods of the order throughout this period.
Keywords: Akâid ve Kelâm; Din; Islam Dini Tasavvuf; İslam Dini; Tasavvuf Islamiyet