Üniversite öğrencilerinde akran kıskançlığı ölçeğinin geliştirilmesi - ÜMMET, DURMUŞ (My University, 2023)
Her insanın hissedebileceği olağan ve evrensel duygulardan biri olan kıskançlık, bireyin hayatında önemli gördüğü bir ilişkide gerçek ya da hayali bir rakibi tehdit olarak algılaması sonucunda ortaya çıkan durum olarak tanımlanmaktadır. Birçok farklı kuramsal yaklaşımda incelenen kıskançlığın alan yazında birçok türünden söz edilmektedir. Bunlar arasında sıklıkla romantik ilişki kıskançlığı, kardeş kıskançlığı, duygusal kıskançlık, akademik kıskançlık, iş yeri kıskançlığı, arkadaş kıskançlığı ve akran kıskançlığı yer almaktadır. Alan yazında akran kıskançlığı ile arkadaş kıskançlığı kavramlarının birbirlerinin yerine kullanıldığı saptansa da özellikle Türkçe alan yazında akran kıskançlığının incelendiği bir araştırma olmaması, bireylerin kıskançlık duygusunu arkadaşı olmayan kişilere ve kendi yaş grubundaki sosyal çevresine yönelik de yaşayabileceği değerlendirilerek bu araştırmada akran kıskançlığı kavramının incelenmesinin uygun olduğu düşünülmüştür. Akran kıskançlığı, bireylerin kendi yaş grubundaki diğer bireylere yönelik geliştirmiş olduğu olağan ve karmaşık bir duygu olarak açıklanabilir. Genellikle benzer sosyal çevrelerdeki kişiler arasında görülebilen akran kıskançlığı sosyal statü, ekonomik durum, yaşamdaki başarı, görülen ilgi, yeterlik düzeyi, toplumdaki popülarite ve ilişkiler gibi faktörlerden kaynaklanabilmektedir. Akran kıskançlığının yakın ilişkiler başta olmak üzere tüm kişilerarası ilişkileri ciddi düzeyde etkilediği ve bireylerin iyilik halini azalttığı göz önüne alındığında bu araştırmanın genç yetişkinlik döneminde olan üniversite öğrencileri ile gerçekleştirilmesi kararlaştırılmıştır. Gelişimin her döneminde bireylerin belli başlı görevleri olduğundan ve sağlıklı bir gelişim süreci için bu görevlerin gerçekleştirilmesi gerektiğinden alan yazında söz edilmektedir. Bu gelişim dönemlerinden birisi olan genç yetişkinlik döneminde de bireylerin bazı görevleri bulunmaktadır. Havighurst’a göre bireylerin bu dönemdeki temel görevlerinden birisi, diğer insanlar ile yakın ilişkiler içerisinde bulunmak ve kişilerarası ilişkilerini geliştirmektir. Bu gelişim görevinin sağlıklı şekilde yerine getirilmesi için bireylerin akran kıskançlığı gibi olumsuz duygudurumlarını aşırı düzeyde yaşamaması gerektiği düşünülmektedir. Bu kapsamda, üniversite öğrencilerinde akran kıskançlığının incelenmesinin özgün değeri bu noktada ortaya çıkmaktadır. Alan yazında akran kıskançlığının net bir tanımının yapılamaması ve bu kavrama ilişkin ölçme aracı bulunmaması nedeniyle bu araştırmada üniversite öğrencileri örnekleminde Akran Kıskançlığı Ölçeğinin geliştirilmesi amaçlanmıştır. Araştırma verileri uygun/kolay ulaşılabilir örnekleme yöntemi kullanılarak Türkiye’nin farklı üniversitelerinde eğitim görmekte olan öğrencilerden toplanmıştır. Açımlayıcı faktör analizi (AFA) ve güvenirlik analizi için 424 katılımcı (Yaşort= 22.59, ss= 2.47), doğrulayıcı faktör analizi (DFA), Madde Tepki Kuramı, madde analizi ve güvenirlik analizleri için 375 katılımcı (Yaşort= 20.50, ss= 2.40), ölçüt bağıntı geçerliği için 75 katılımcı (Yaşort= 20.68, ss= 2.05) ve test-tekrar test analizi için 97 katılımcı (Yaşort= 20.76, ss= 1.98) olmak üzere toplam 971 öğrenci ile araştırma gerçekleştirilmiştir. Araştırma kapsamında tüm veriler katılımcılardan gönüllülük esasına dayalı olarak toplanmıştır. Veriler AFA, DFA ve Pearson korelasyon analizi yapılarak incelenmiştir. Akran Kıskançlığı Ölçeği geliştirmesi sürecinde ilk olarak kayıp değer, çoklu bağıntı problemi, uç değer ve normallik varsayımları incelenmiştir. Ön analizler tamamlandıktan sonra yapılan analizlerde madde havuzunda kalan maddelerin AFA için uygun değerlere sahip olduğu saptanmıştır (KMO= .795; Bartlett’s χ2= 1812.371, p< .000). Analizler sonucunda toplam varyansın %63.015’ini açıklayan dört faktörlü ve 14 maddeli bir ölçme aracı ortaya çıkmıştır. Güvenirlik analizleri kapsamında ölçeğin geneli için Cronbach alfa katsayısı .786 olarak hesaplanırken alt boyutlar için sırasıyla .785, .762, .753 ve .627 değerleri bulunmuştur. Elde edilen yapıyı doğrulamak için farklı bir örneklem üzerinde gerçekleştirilen DFA sonucunda 14 maddelik Akran Kıskançlığı Ölçeği iyi düzeyde uyum göstermiştir (χ2= 189.312, p< .001, sd= 71, χ2/sd= 2.666, CFI= .951, TLI= .938, RMSEA= .067, SRMR= .042). Ölçek maddelerinin faktör yükleri .612 ile .818 arasında değişmektedir. Ayrıca, madde analizi sonucunda maddelerin ölçeği temsil gücünün yeterli düzeyde olduğunu ortaya konmuştur. Ölçeğin yapısı doğrulandıktan sonra Madde Tepki Kuramı ile maddelerin ayırt edicilik katsayısının 1.40 ile 3.93 arasında değiştiği ve ölçek maddelerinin ayırt etme gücünün yüksek olduğu belirlenmiştir. Akran Kıskançlığı Ölçeğinin güvenirlik analizleri kapsamında farklı bir örneklemde test-tekrar test güvenirliği .711 olarak hesaplanmıştır. Ek olarak, ölçeğin genelinin Cronbach alfa katsayısı .910, McDonald omega katsayısı .912 ve Guttmann lambda katsayısı .918 olarak bulunmuştur. Son olarak, Akran Kıskançlığı Ölçeğinin ölçüt bağıntı geçerliğini saptamak için BeMaS Haset ve Gıpta Ölçeği ile ilişkisi incelenmiştir. Katılımcıların akran kıskançlığı ile haset düzeyi (r= .230, p< .05) ve gıpta düzeyi (r= .483, p< .01) arasında pozitif yönde anlamlı ilişki olduğu saptanmıştır. Tüm bu bulgular, Akran Kıskançlığı Ölçeğinin üniversite öğrencileri örnekleminde dört faktörden oluşan 14 maddelik yapısının psikometrik açıdan geçerli ve güvenilir olduğunu ortaya koymaktadır. Araştırma sonuçları alanyazın ışığında tartışılarak yorumlanmıştır.
Keywords: Akran kıskançlığı; ölçek; geçerlik; güvenirlik