Denetim mekanizmalarında hız ve iletişim - Sadakoğlu, Mustafa C. (My University, 2003)
On altıncı yüzyıl, dünyanın üretim ve yaşam biçimleri açısından farklılaşmasının ilk aşaması olarak kabul edilmektedir. On altıncı yüzyıl, aracın yetkinlik kazanması bağlamında insanın, gerek uzak denizlerde, gerekse askeri modernizmin başlangıcı açısından savaş alanlarında yeni tipte egemenlik ilişkilerinin kurulduğu yüzyıldır aynı zamanda. Askeri modernizmin başlangıcı olarak kabul gören, ateşli silahların gelişimi, egemenlik biçimlerinde gözle görülür başkalaşmalar yaratırken; kıyı denizciliğine özgü ortak mülkiyet içeren görünümler, uzak denizlere ulaşılmasıyla zenginliğin biriktirildiği yeni bir ticari faaliyetler bütünü yaratmıştır. Gerek uzak denizlere ulaşma, gerekse askeri modernizm açısından tekniğin belirlediği aracın gelişkinlik düzeyi, yeni egemenlik biçimlerinin de belirleyicisi olmaktadır. Osmanlı Amirali ve deniz bilimcisi Piri Reis, Kitab-ı Bahriye adlı eserinde, on beşinci yüzyıldan başlayan ve batının bu gün de devam eden teknolojik gelişkinlik düzeyinin temelini oluşturan uzak denizlerde var olma mücadelesini, Fernand Braudel gibi gemi inşa, seyir aletlerinin gelişkinlik düzeyi ve önlenemeyen serüvenci ruhtan devşirilmiş zenginlik beklentisine bağlar. Buradan hareketle tezin ilk bölümü, araç ve araçsal hızın ticari dolaşım açısından denizlerdeki görünümü üzerine oluşturulmuştur. Zenginliğin tek elde biriktirilmesi açısından özgül önem taşıyan uzak denizlerdeki dolaşım, biriktirilen deneyim ve gelişkin gemilerin inşasıyla varolma mücadelesi bağlamından öteye sıçrayarak ve karanın uzantısı olarak değerlendirilerek egemen olma biçimine dönüşmüştür. Zenginliğin zorunlu uğrağı tahkim ve savaş kategorileri, bir sonraki bölümde incelenecek aracın askeri alanda kullanılması bağlamına, anlam düzlemi oluşturmaktadır. Böylece, denizlerde kullanılan biçimiyle araç, salt serüvenci ruhların oluşmasına cesaret katan bir unsur olarak kalmayıp, savaş alanında bilinen geleneklerin bir çoğunun kırılmasına neden olmuştur. Denetim mekanizmalarında hız ve iletişim konusu, hız kavramını teknoloji bağlamını da içine alan genellik içinde incelemeyi gerektirdiğinden; teknolojinin diğer alanlarda kullanılan biçimleri ve yarattığı sonuçlar da, kapsam içine alınmıştır. İkinci bölümde hızın, askeri alanda uygulamaları ile bunların yarattığı toplumsal sonuçlar incelenmiştir. Savaş arabaları ve göçer kategorileri, araçsal hızın arttırılmasıyla oluşan egemenlik biçimlerini ve kurulan denetim mekanizmalarını göstermek amacını taşımaktadır. Öte yandan tekniğin savaş içinde kullanılmasıyla kendini gösteren yukarıdan modernizasyon görünümlerinin yarattığı mekanik algılama biçimleri ile savaşçı kategorisine özgü idealist yüklenim gerekliliğine ilişkin gizliden gizliye süregiden çatışma, savaş ve politikanın estetize edilmesi çerçevesinde, hareketliliğin tüm topluma yansıtılması, politik bilinçlenmişlik ile dinamik savaş başarıları arasındaki ilişki, tarihsel özgül koşulları taşıyan uluslar bağlamında incelenmiştir. On dokuzuncu yüz yılda dakikada 600 mermi atabilen makineli tüfek mekanizmasının geliştirilmesi, öldürme eylemini mekanik boyuta çekerken, bu alanda o zamana dek görülmemiş bir ilerlemenin de yaratıcısı olmuştur. Teknoloji bağlamında ortaya çıkan ve öldürme eyleminin mekanik algılanmasından doğan savaşın anlam eşiğindeki kayma ve bunun yarattıklarının, mekanik ancak yetkin bir kontrol mekanizmasına dönüşmesinde özgün bir yer tuttuğu gösterilmeye çalışılmıştır. Teknoloji uygulanımından doğan işlevsel davranışın gerektirdiği işlevsel uyumlanma ve denetim mekanizmalarında görülen davranış ve düşünüş üzerindeki önlemler, mükemmeleştirilmiş savaş aygıtı bağlamında incelenmiştir. Üçüncü bölümde, insan bedenini tamamlayan, beden işlevlerinin kolaylaştırıcısı verili anlamının ötesine sıçrayan aracın, hızındaki gelişkinlik düzeyi de göz önünde tutularak denetim ve egemenlik bağlamı içindeki yeri sorgulanarak, kültürel etkileşim çerçevesinde kimi iletişim biçimlerinin antik Yunan'dan günümüze kültürel seyirlikler aracılığıyla denetim mekanizmalarında kullanılma biçimleri üzerinde durulmuştur. Tezde teknolojinin gündelik yaşama uygulanmasından doğan bölen, parçalayan ve tüm olarak algılamayı güçleştiren, üretim ve dolayısıyla yaşam biçimi üzerinde yarattığı hız çerçevesindeki sorunsalın, toplumun çevresindeki hızlı değişen görünümleri, denetleme ya da uyumlanma biçiminde ortaya konulan iki uçlu önermeye yanıt aranmıştır. Tezde, hız ve iletişim kavramlarının denetim mekanizmalarındaki yeri incelenmiştir. Denetim mekanizmaları bağlamı, egemenlik ilişkileri ve bu ilişkilerden doğan uyumlanma ya da karşı koyma süreçleri ile birlikte ele alınmıştır. Öte yandan hız ve iletişim kavramlarının anlam içeriklerinden yoksun düşünülemeyecek teknoloji ve bunun denetim açısından kullanılma biçimleri üzerinde genel bir çerçeve oluşturulmuştur. Aracın hızı bağlamında ortaya çıkan sorunsalın, toplumun çevresindeki hızlı değişen görünümleri katılımcı anlamda insanın çevresini denetlemesi ya da verili olanı kabullenen, uyumlanma biçiminde ortaya çıkan iki uçlu önermeye yanıt aranmıştır. Deniz yolları üzerinden yürütülen ticaret mantığı içinde Akdeniz'in zenginliğe giden bir yol olarak görülmesi sonrasında artan ticari hacim, meta değişimi ile kalmaz. Bununla birlikte ve özellikle ticaret yollarının Atlas ve Hint Okyanusları'na kaymasıyla ulaşılan uzak ülkelerin varlıklarına doğrudan el koyma ve el konulan ülkelerin halklarını köleleştirme gibi otoriter yöntemlerle sağlanan sömürge oluşturma çabaları da ticaret hacminin büyümesinin tamamlayıcılarıdır. Deniz dolaşımının güvenli biçimde gerçekleştirilmesinin gerektirdiği seyir yardımcılarının teknik yetkinlik düzeyi, daha hızlı ulaşımın kaçınılmaz kıldığı gemi inşasındaki gelişmeler, zenginliğin biriktirilmesi çerçevesinde doğan yeni görünümlerdir. Ulaşım hızında yapılan her iyileştirmeyi de kapsayan denize dair faaliyetlerin bütünü, adeta deniz yüzeyinin de yardımıyla bu gün yabancısı olmadığımız bir ivme ile öte yakalara kolayca ulaşabilmektedir. Bir faaliyet alanı olarak deniz, uygarlıkları taşıma konusunda insanlara gösterdiği kolaylık, tam bir etkileşim içinde benzer yöntemleri kullanan uygarlıkları benzer kalıba dökmektedir. Denizlerden elde edilen zenginlik, yeni bir uygarlık biçimini, ticari uygarlıkların doğuşunu sağlamıştır. Öte yandan zenginliğin, biriktirildiği ellere kazandırdığı ufuk, siyasal anlamda engel tanımayacak denli genişleme yaratmaktadır. Ticari dolaşımın dayattığı güvenlik gereksinimi, denizin devletleştirilmesi olarak tanımlanacak faaliyetler toplamını yaratmakta ve böylece, eski serüven aranan özgürlükler alanına otoriter içerik kazandırmaktadır. Haçlı seferleri aracılığıyla taşınan ve hızla kabul edilerek uygulanan teknik, denizlerdeki ilerlemenin önündeki hurafeleri yok etmekle kalmayarak, yeni bir toplumsal dönüştürme çerçevesinde önce denizcileri, sonra Avrupa insanını kendine güvenen, cesur, serüvene atılmaktan çekinmeyen ve savaşçı bireyler haline getirmiştir. Kara ticaret yolları üzerinde kurulan mutlak egemenliğe alternatif deniz yolları ortaya çıkarmak olarak değerlendirilebilecek coğrafi keşifler, açık deniz ticareti ile birlikte gelişen, değerli madenlerle birlikte insan ticareti üzerine kurulan ekonomik faaliyet olarak son kertede yeni bir ekonomik formasyonun temellerini atmaktadır. Böylece ulaşım biçimi olarak kullanılan deniz yolları, ortaçağın toprağa dayalı feodal üretim biçiminin aşılmasıyla kalmayarak, siyasal anlamda feodaliteye ait egemen kurumların da ötesine sıçrayan yeni bir formasyona geçiş anlamına gelmektedir. Yerleşik nüfusun zorla köleleştirilmesi ya da yeni sahiplerinin elinde getirildikleri çiftliklerde bulunan toprağa dayalı plantasyonlarda (üçgen ticaret) ücretsiz iş gücü olarak kullanılmalarının sonucunda, halkları köleleştirilmiş denizaşırı ülkelerden elde edilen karlar öylesine büyük boyutlara varmıştır ki, siyasal dönüşümün mecburi yönü yükselen yeni sınıfın içinde barındırdığı otoriter köleci içerik bağlamında gelişecektir. Deniz üzerinden yapılan ticari faaliyetlerin oluşturduğu sonuçların odağına, sömürgeleştirilen ülkelerin varlıklarına el konulmasıyla değişen tüketim alışkanlıkları çerçevesinde, lüks metanın belirlediği yeni alışkanlık biçimlerini koymak yerinde olacaktır. Araç olarak lüks metanın el değiştirmesiyle kimi göstergeleri üzerinde barındıran egemenlik ölçütleri oluşmakta ve bununla eş zamanlı kurulan pazarlar, salt metanın sunulduğu ve tüketildiği dar anlamın ötesine taşmaktadır. Yeni pazarlar, kendi içlerindeki uylaşımdan doğan ve tüm dünyayı kapsayan ilişkiler yumağının da mimarıdır aynı zamanda. Uzak denizlere ulaşılmasıyla ortaya çıkan egemenlik ilişkilerindeki değişim ile askeri modernizmin ilk görüngülerinin oluştuğu aracın belirleyiciliğindeki ortamlar ayrı tutulamayacak bir çerçevede değerlendirilerek geleneksel biçimlerle karşılaştırılmış, ortaya çıkan değişimin yönü ve bunun denetim mekanizmalarında kullanılma biçimi üzerinde durulmuştur. On altıncı yüzyıl içinde izlerinin belirdiği zenginliğin biriktirilmesi bağlamında ortaya çıkan üretim biçimindeki gelişkin düzey ve farklılaşmanın kökenine dair tez içinde geliştirilen irdeleme, bu yüzyılda gerçekleşen iki önemli gelişmeye vurgu yapmaktadır. Yaygın olarak ateşli silahın savaş alanlarında kullanılması ve gemi inşa, seyir aletlerindeki yetkinleşme sonrasında varılan uzak denizler ile bunlardan biriktirilen zenginlik. Orduların kullandığı ateşli silahların beceri gerektiren karmaşık yapısı ile denizlerde dolaşımın yetkinlik gerektiren çerçevesi aynı ihtiyaca yanıt aramaktadır : uzmanlık ve iş bölümü. Tüm bu gelişmeler karmaşıklaşan yapının olduğu kadar kalabalıklaşarak yoğunlaşan, biçim değiştiren yeni ilişkilerin de ilk izlerini taşımaktadır. Hiyerarşinin soy çizgisinden beceri ve liyakata geçerek biçim değiştirmesi bile bu dönemde başlayan bir askeri modernizm olgusundan söz edilmesine yeterli olabilir. Dar anlamla da olsa hiyerarşinin gözle görülür biçimde başkalaşması, aracın yetkinlik kazanmasına bağlanmakta, böylece geleneksel denetim bağlamı da aracın sahiplik ilişkilerinden bağımsız olamayacak bir çerçevede üretilmektedir. Denetim mekanizmalarında kullanıldığı biçimiyle tekniğin ürünü olarak hız ve iletişim kavramları, teknoloji bağlamından bağımsız olamayacak bir genellik içinde incelenmeyi gerektirdiğinden; toplumsal yaşamda biçim değiştiren kapsamı içinde, yaşamın mekanik düzeyden algılanmasına varan bir dizi sonuç ile karşılaşılmıştır. Savaşın bir ritüel bağlamında oluşturulan yiğitlik hikayeleri ve şövalyece davranış kalıplarının, teknolojik gelişmelere çarparak dağıldığı, yerini yeni görünümlere bıraktığı sonucuna varılmıştır. Ancak, teknolojinin savaş alanlarına uygulanmasıyla kendini gösteren yukarıdan aşağıya modern dayatmalar, idealistik düzeyde yüklenimin kaybı nedeniyle oluşan boşluğun doldurulamamasına da neden olmaktadır. Biçim değiştiren bütüncül hiyerarşinin güven vermeyen muğlak yapısı, mekanik algılama düzeyi bağlamında estetize edilebilmektedir. Teknoloji bağlamında ortaya çıkan ve öldürme eyleminin mekanik algılanmasından doğan savaşın anlam eşiğindeki kayma ve bunun yarattıkları, mekanik ancak yetkin bir kontrol mekanizmasının oluşturulmasında özgün bir yer bulmaktadır. Modern ya da çağdaş olmanın, teknolojiyi kullanma oranında belirleniyor olması, teknoloji ürünlerinden doğan çerçeveye işlevsel uyumlanma gerektirmekte ve bu kabullenimci anlam düzlemi bile denetimin önemli bir parçası olmaktadır. İnsan bedenini tamamlayan yaşamı kolaylaştıran verili anlamının ötesine sıçrayan araç, kültürel seyirliklerin tüketiminde de aynı egemenlik bağlamından temellenmektedir. Aristoteles ve Platon'un, toplumsal tabaklar halinde ayrışmış bir toplumun tüketeceği seyirliklerin farklı olmasını koşullayan önerileri, Goethe'nin metniyle yeni bir içerik kazanmıştır. Araca önem atfedilerek, kazanmanın yüceltildiği ve bu bağlamda seyirliklerin, izleyicinin hoşuna gider biçimde kurgulandığı anlaşılmaktadır. Böylece, toplumsal denetimin yeni çerçevesi, insanlık adına doğaya egemen olma bağlamından, kültürel seyirlikler aracılığıyla insanı denetim altına alan farklı bir otoriter uğrağa kaymaktadır. Sonuç olarak teknolojinin gündelik yaşama uygulanmasından doğan, bölen, parçalayan ve tüm olarak algılamayı güçleştiren, üretim ve dolayısıyla yaşam biçimi üzerinde yarattığı hız çerçevesindeki sorunsalın, toplumun çevresindeki hızlı değişen görünümlere uyumlanma biçiminde ortaya çıkan önermeye yanıt oluşturduğu savlanmaktadır. 16th century is accepted as the fırst step of the differentiation of production and lıfe forms. Whether ın for seas, whether from the vıew of the begınnıng of the mılıtary modernısm, new-typed savereıgnty relatıonshıps were formed ın thıs century. The devolopment of fırearms, whıch ıs accepted as the begınnıng of mılıtary modernısm, created metamorphosıs ın the forms of savereıgnty. The appearences that ıncludes common ownershıp, peculıar to land navıgatıon, formed a new commercıal actıvıty, by reachıng to the far seas and wıth the accumulatıon of capıtal. The object's development level, whıch ıs determıned by the technıque, also determınes the forms of the sovereıgnty, whether from the vıew of reachıng to far seas and mılıtary modernısm. The Admıral of the Otoman and the sea scıentıst Piri Reis wrıtes ın hıs book Kıtab-ı Bahrıye that, exıstıng ın for seas that forms the base of technologıcal development level ıs related to the development level of the constructıon of the shıps, the voyage tools, the adventurous soul that can't be prevented and the expectatıons to be rıch, as Fernand Braudel saıd. From thıs, the fırst part of the thesıs ıs formed on the vıew of object and object-lıke speed's commercıal cırculatıon and ıt's appearence on the sea. The cırculatıon ın the far seas, that ıs ımportant ın collectıng the rıchness ın one-hand, changed ınto the form to be sovereıgh, wıth the constructıon of the developed shıps and the collected experıence. In the nextpart, fotification and war catecories are examined, which are about richness, They form a meaning to the object which is used in the field of military. In this manner, the object which is used in the seas, did not only encouraged the adventurous souls, it also ended most of the traditions in the field of war. The subject of speed and communication in control mechanisms , needs an examination that contains the technology concept also, The forms of technology that is used in other fields and the results they caused, are also taken in the concept. In the secont part, the application of speed in the field of military and their social results are examined. The war vehicles aims to show the forms of sovereignty and the establıshed control mechanısms, with the increas in the object-like speed. In the 19th century, a machıne-gun that can shoot 600 bullets ın a mınute was developed. Andı t started a mechanıc-kılıng style, whıch ıs an unseen development before. In the 3rd part, the object that complete the human body and the development level of ıts speed ıs kept ın vıew and ıts place ın the soreıgnty concept ıs examıned. The use of some communıcatıon types ın control mechanısms sınce antıque Grek are ınsısted ın the frame of cultural ınteractıon. Thıs thesıs searchs answer to the problematıcs after applyıng the technology ınto daıly lıfe. The appeearence that change fastly around the socıety ıs put forward wıth a two-sıded proposıtıon, ın the form of control and adaptatıon. In thıs thesıs, the concept of speed and communıcatıon ıs observed ın control mechanısm. The system of control mechanısm ıs taken wıth the sorıgnty relatıons and the adaptatıon and restance processes, as a result of these relatıons. On the other hand, the concept of speed and communıcatıon cannot be tought wıthout technology. In the trade logıc that ıs executed from the sea ways, the medıtterıan sea was seen as a way to be rıch. And that's why ıncreasıng commercıal volume doesn't stay as merchandıse volume wıth the slıdıng of the trade ways to the Atlantıc and Indıa oceans, powerful counrıes reached to the for countrıes, put hand to theır exıstence and started slavery ın that countrıes. Thıs authorıtorıon methods and the efforts to form a colony ıs also a reason to the ıncreasıng trade volume. Wıth the rıchness that ıs abaıned from the seas, a new cıvılızatıon style and commercıal cıvılızatıons rısed. The technıque that ıs accepted and applıed fastly, wıth the medıoton of crusader's voyage dıdn't only annıhılated the sperstıtıons, ıt also transformed the saılors and the Europeans ınto brave, self-confıdent, adveturer and warrıor ındıvıduals. The profıts that were obtaıned from the slave socıetıes were so much that, the dırectıon of the polıtıc transformatıon developed ın paralel to the authorıtarıon and colonıst method, whıch force the settled populatıon to be slave. As a result of the commercıal actıvıtıes that ıs made on the seas and after puttıng hand to the exıstences of the explaıted countrıes, the habıtudes of the consumptıons changed and luxury merchandıse determıned new habıtude styles. The change ın the sovereıgnty relatıons and mılıtary modernısm by reachıng to for seas ıs compored wıth the tradıtıonal forms. Thıs thesıs ınsısted on the dırectıon of the change that come out and ıt's way of uses ın conrtol mechanısm. The developed level and dıfferentıatıon ın productıon style that come out by collectıng the rıchness emphasezes the two ımportant developments ın the 16th century. The fırearms that ıs used ın the wars and the collected rıchness after reachıng to far seas wıth the perfıtıon ıs shıp constructıons. The abılıty to use the fırearms and the perfectıon to make tours ın the seas looks for an answer to the same need: Expertness and Dıvısıon of labour. As a result, thıs htesıs fınds on answer to the proposıtıon about applyıng the technolgy ınto daıly lıfe whıch dıvıde break up and make perceıvıng harder; the problematıcs that ıs caused on produtıon and daıly lıfe ınthe frame of speed and the appearence that change fastly around the socıety, ın the form of control and adaptatıon.
Keywords: İletişim; Toplum bilimleri; Toplumsal etkileşim