Azeri yazar Yusif Semedoğlu’ nun getl günü romanı: metin- sözlük ve ünlemler üzerinde inceleme - Ünüvar Gürsoy, Mecnun (My University, 2001)
1917'den sonra Sovyetler Birliği'ndeki rejim değişikliğine bağlı olarak Azerbaycan toplum hayatı büyük ölçüde değişti. Buna bağlı olarak da insanların dünya görüşü, sanat anlayışı yeniden şekillendi veya şekillendirildi. Bu tarihten itibaren Azerbaycan Türkleri yönetimde arka plana itilerek Ruslar ve bilhassa Azerbaycanlı Ermeniler, özellikle 1930'lu yıllarda -Stalin döneminde- Azerbaycan'a hakim oldular. Birçok ilim adamı, yazar, gazeteci ve öğretmen hayatından oldu. Yazarlar 1917'den önce olduğu gibi serbest yazma şansına sahip değillerdi. Resmi ideolojik görüşe uygun yazmak mecburiyeti vardı. Topluma inkılapçı bir gözle bakılıyor, sosyal hadiseler, insan ilişkileri sınıflar arasındaki çatışma fikrine uygun olarak açıklanıyordu. Bu dönemde bir kurtuluş yolu olarak tarihi konular, uzak ülkelerde cereyan eden hadiseler ele alınmaya başlandı. Aslında bu, sansürlü dönemlerde sanatçıların sık sık başvurdukları bir kaçış yolu idi. II. Dünya Savaşı yıllarında konuların ağırlığı tabii olarak bu savaşa kayar. Savaş sırasındaki eserler daha çok halka güven ve cesaret vermek için yazılmışlardır. Savaşa genç bir asker olarak katılan ve döndükten sonra savaş hatıralarını, intibalarını yazan veya bunlardan yararlanarak değişik birçok eser ortaya koyan bir kuşak yetişir. 1960'lı yıllar Azeri edebiyatında yeni bir devrin başlangıcıdır. Çağdaş Azerbaycan hayatı veya çağdaş insan ele alınmış; nispeten ideolojik yaklaşımlardan uzak, realist eserler, değişik teknikler ve anlatım yollarıyla ortaya konulmuştur. Bu kuşak aynı zamanda savaş ve siyasi kargaşallık devirleri yaşamamış, genellikle iyi bir öğrenim görmüş ve iyi derecede Rusça öğrenerek dünya edebiyatına da bu dille açılmışlardı. Aynı şekilde kendilerinden önceki kuşaktan çok daha iyi şartlarda dünya edebiyatının belli başlı eserlerini okuma, inceleme imkanı bularak dar kalıplardan sıyrılabilmişlerdi. Edebi faaliyete 60'lı yılların sonrasında başlayan 70 ve 80'li yıllarda da olgunluk devri eserlerini vermiş bulunan 30'lu kuşak arasında kendini kabul ettirmiş Anar, Elçin, E. Eylisli ve Yusif Semedoğlu'ndan bilhassa söz etmek gerekir. Yakın dönemlerde Azeri edebiyatında kendisinden söz edilen, değişik tarzda bir romanla; Getl Günü ile bütün dikkatleri üzerinde toplamış olan Yusif Semedoğlu, bu eserinin yayımına kadar hikayeleri ile tanınıyordu. Getl Günü girift, sembolik, fantastik bir roman olarak tanımlanabilir. Romanda tarihin değişik dönemlerinde yaşamış şair ve yazarların hayat hikayeleri ile Azerbaycan'ın talihi sembolik olarak anlatılmıştır denilebilir. 25 Aralık 1935 doğumlu Yusif Semedoğlu gazeteci yazardır. Azerbaycan'ın ünlü şairi merhum Samed Vurgun'un oğludur. Moskva Gorki Üniversitesi'nde yüksek tahsile başlayan yazarı babasının 1956'da ölümünden sonra üniversiteden atmışlar; o da Azerbaycan'a dönmüş, Azerbaycan Devlet Üniversitesi'nin Filoloji Fakültesine girmiş ve buradan mezun olmuştur. Kommunist, Azerbaycan ve Ulduz gibi gazete ve dergilerde uzun süre çalışan ve yazan Semedoğlu, edebi faaliyetine Azerbaycan Gençleri gazetesinde yayınlanan Kanlı Çörek adlı hikayesi ile başlamıştır. Onun, Yeddi Oğul İsterem adlı seneryosu film yapılmıştır ve Azerbaycan'daki sinemalarda gösterilmiştir. İcraatıyla Azerbaycan halkının gönlünde taht kuran birkaç şahsiyetten birisidir. O az ve

yazar. Neşredilmiş olan eserleri arasında 220 Nömreli Otag ve Galaksika vardır. Yazar Getl Günü adlı romanı ile roman sanatında kendine mümtaz bir yer açmıştır. 1999 yılında ölmüştür. Getl Günü adlı eser, adını, romanın içinde yer alan romandan almaktadır. Romanın adıyla konusu tamamen örtüşmüş. Hem romanda hem de eserin içinde olan romanda pek çok kişi ölmekte ve öldürülmektedir. Eser sanki Sovyet devri Azerbaycan Edebitatı'nı bizlere anlatıyor. Ermenilerin söz sahibi olması romandaki kahramanla belirtilmiş. Azeri yazarla sürtüşmeleri anlatılmakta. Ancak daha sonra dost oluyorlar ve Ermeni kahraman Azeri yazarın eserini yok olmaktan kurtarıyor. Yine romanda baskıcı rejimin, yazarlara istediği tarzda eser yazmasına izin vermediği işlenmiş. Sedi Efendi adlı Azeri yazar pek çok zorlukla karşılaşıyor. Eserlerini bastıramıyor. En son yazdığı eserini de gizlemek zorunda kalıyor. Romanda, kendi istediği biçimde eser veren, rejimle mücadele eden insanların yaşadığı sorunlar adı A.G. olarak verilen kahramanla işlenmiş. Getl Günü'nde Azerbaycan Edebiyatı'nın bazı dönemlerinde bir kaçış yolu olan tarihi eser yazma ile ilgili olarak da bir ilişki var. Kahramanımız Sedi Efendi yapılan baskılar sonunda tarihi bir eser yazıyor. Bir süre sonra da sadece günlükle yetinmek zorunda kalmıştır. Romanda yetkili birisinin emriyle başka bir kişiyi öldüren eski Bolşevik Zülfügar Efendinin yıllar sonra vicdan azabından ölmesi de kimilerine göre gerçekle benzerlik taşımaktadır. Eserde fantastik olaylar da yer almakta. Kirlikir adında bir fare insan gibi oturup konuşuyor. Dünya üzerindeki bütün dilleri bildiği gibi gelecekten de haber veriyor. Değişik şekillerde de olsa içki ve sigara içiyor. Romanın gerçekötesi bölümlerinden biri de roman içindeki romanda bahsedilen kuvvetli bir rüzgarın romanda da karşımıza çıkmasıdır. Baş kahramanlarımızdan biri olan hasta yazar, telefonla konuşurken telefonun ahizesinden gelen şiddetli rüzgar yüzünden ölmektedir. Bugüne kadar Azerbaycan Türkçesi ile ilgili olarak yapılan çalışmalar genellikle çeviri yazı şeklinde yapılmış. Grameri ve sözlüğü üzerinde de araştırmalar bulunuyor. Ünlemlere ilişkin bir inceleme daha önce yapılmamış. Azericede kullanılan ünlemleri inceleme düşünüldüğünde çok sayıda ünlemi ihtiva ettiğinden Getl Günü romanı uygun görülmüştür. Metindeki ünlemler tasnif edilirken alfabetik sıralama yapıldı. Ünlemlerin geçtiği cümleler tek tek incelenerek hangi anlamda kullanıldığı tespit edildi. SUMMARY Social life in Azerbaijan changed after 1917 bound up change of Soviet Union's political regime. Connected to taht changes point of view of the world, perception of the art shaped again or shaped by urgently by authoritarian. After that date Azerbaijan Turks removed away govermental positions and than Russian and Azebaijan Armanians controlled to Azerbaijan, especially during 1930's that was Stalin's period. There was no freedom of press. Authors obliged to write opinions of authorotians. At that time social events and relations of people explained according to theory of social fight. At that time, authors became to writw about history and events that taken place in far countries. In reality that means escape from realities and authors used that method frequently. During to Second World War Period topics of articles were war in majority. Written articles or books at that period aimed gain courage and confidence. A new generatin appeared that they were joined army as a young soldier which wrote war reminiscences or novels, stories, theaters, dramas etc.. 1960's were a new turning point for Azeri literature. Authors considered about contemporary Azerbaijan life and contemporary individual. They were far from ideologic thoughts and more realist than before. They were use diffferent technics when they were explain something. That generation was lived during the war era or during political disturbances. They were well-educated and learned Russian well which used that language in order to reach world literature. Moreover they had opportunity to read world classics or important books written in the world about different subjects than generation that lived before themselves. In this way their point of view changed so much and they perceived world events well than previous generation. We must to mention Anar, Eicin, E.Eylisli and Yusif Samedoglu which were began to try literature during last years of 1960's and they wrote their best books during 1970's and 980's. On the other hand they respected by generation which lived during 1930's.In previous era Yusif Samedoglu which was frequently mentioned known with his stories before published a novel named Getl Giinu (Death Day). It was written in different style . Death Day (Getl Gunii) is defined as an intricate, symbolic and fantastic novel. Author explains lives of poets and authors which were lived in Azerbaijan in different eras and Azerbaijan destinty in a symbolic way. Yusif Samedoglu was bom on 25th December 1935. He is journalist and writer. He is son of famous Azeri poet Samed Vurgun. Yusif Samedoglu began university education at Moskova Gorki university. But he was expelled from university after his father's death in 1956. After that event, he returned to Azerbaijan and attent to Azerbaijan State University at philology department. He graduated from this department. He worked in newspapers like Kommunist, Azerbaijan and Ulduz for a long time. He began his literary works with a story known as Bloody Bread Roll puplished Azerbaijan Youngs newspaper. He prepared a scenerio named Yeddi Ogul Isterem (I Want to Seven Son) This scenerio were filming and showed at Azerbaijan cinemas. Azeris appeciate very much to him. He write few but he writes very well. His published books are named 220 Nomreli Otag (220 Numbered Tent) and Galaksica. Author have take an important place among novelist by Death day novel. He died in 1999. Death day named by novels in novel. The name of the novel similar to novel's thema. Many people died or murdered both in novel and novels in novel. Novel explained Azerbaijan literature during Soviet period. Armanian domination emphasized by hero of the novel. Author explained incompatibility between Azeris and Armanians. But they became friend later and Armanian hero saved Azeri author's novel to non-existence. Furthermore, author emphasized that novelist didn't write what they want because of totaliterian regime. Azeri novelist named Sedi Efendi come face to face many difficulties. He didn't puplished his novels. He obliged to hide his last novel. In the novel, people who were writw what they want and struggled against the regime explained by using hero named A.G. m Death Day, there is a connection to writing about history in the same period of Azeri Literature as escaping from regime's pressure. Sedi Efendi wrote a book about historycbecause of pressure on him at least. Than he became wrote his diary obligatory. In the novel, Zulfikar Efendi died because of his conscience. So someone command him to murder a man and he murdered. Ziilfikar Efendi was an old Bolsevik. According to some author, this event is similar to realities also. There are fantastic events in the novel. A mause named Kirlikir speak like a human being. It knows all languages used in the world, and tells fortunes about future. It smoke and drunk by using different technics. There are many unrealistic events in the novel. One of them is death of author of the novel in the novel when he phone by coming wind from telephone's receiver. Up to day, studies related with Azeri Literature were especially about translations. There are such studies about Azeri dictionary and grammer. Nobady study about exclamatory words before. In order to study on exclamatory words which used in Azeri Turkish, Death Day is a suitable book. Exclamatory words alphabetically arranged. Sentences w^hich used exclamatory words carefully researched and determained its meanings.
Keywords: Edebiyat; Türk Dili; Türk Edebiyatı_Yazarlar 20. y.y