Tanzimat sonrasında kütüphanelerin kurumsal gelişimi ve kütüphane yönetiminde yaşanan değişimler - Öktem Tatlav, Nisa (My University, 2025)
Tanzimat Dönemi, Osmanlı İmparatorluğu'nda modernleşme sürecinin bir dönüm noktası olarak değerlendirilir. Bu süreçte gerçekleştirilen reformlar, yalnızca idari ve hukuki alanlarla sınırlı kalmamış, eğitimin temel yapı taşlarından biri olan kütüphaneler de bu değişimden önemli ölçüde etkilenmiştir. 1839 yılında ilan edilen Tanzimat Fermanı ile birlikte devletin kurumsal yapısında köklü değişikliklere gidilmiş, geleneksel yapılar yerini modernleşme odaklı anlayışlara bırakmaya başlamıştır. Bu dönüşüm, eğitim alanında da kendini göstermiş; özellikle Batı tarzında kurulan yeni okulların yaygınlaşmasıyla birlikte bu okullara entegre edilen yeni kütüphane türleri ortaya çıkmıştır. Bu yeni yapılanmalar, daha önce vakıf geleneğiyle kurulmuş olan klasik Osmanlı kütüphanelerinden yapısal ve işlevsel açıdan farklılık göstermeye başlamıştır. Bu bağlamda, vakıf kütüphanelerinin 19. yüzyıl sonları ile 20. yüzyıl başlarındaki durumunu anlamak, ancak önceki dönemlerle karşılaştırmalı bir değerlendirme yapılarak mümkün olabilir. Bu tür bir karşılaştırma, kütüphanelerin tarihsel süreklilik içerisinde nasıl evrildiğini ve toplumsal değişimlerden nasıl etkilendiğini ortaya koyar. Tanzimat sonrasında kütüphaneler yalnızca kitap muhafaza edilen mekânlar olmaktan çıkarak, daha geniş halk kitlelerine bilgi sunmayı amaçlayan, toplumun eğitim düzeyini artırmayı hedefleyen kurumsal yapılar hâline gelmiştir. Bu dönemde yaşanan dönüşüm, kütüphaneleri Osmanlı modernleşme sürecinin ayrılmaz bir parçası hâline getirmiştir. Kurumsal yapıları, işleyiş biçimleri ve yönetim anlayışlarında meydana gelen değişiklikler, bu yapıları geleneksel çizgiden uzaklaştırarak modern kütüphanecilik anlayışına yaklaştırmıştır.

The Tanzimat period is regarded as a turning point in the modernization process of the Ottoman Empire. The reforms initiated during this era were not limited to administrative and legal fields but also significantly affected libraries, which were considered fundamental components of education. With the proclamation of the Tanzimat Edict in 1839, the Ottoman state embarked on a comprehensive restructuring, and traditional institutions began to give way to modernization-oriented frameworks. This transformation was also evident in the field of education; particularly, the establishment of new Western-style schools led to the creation of libraries integrated within these institutions. These new types of libraries began to diverge structurally and functionally from the classical Ottoman libraries founded under the waqf (endowment) tradition. Therefore, understanding the state of waqf libraries in the late 19th and early 20th centuries requires a comparative evaluation with earlier periods. Such an approach reveals how libraries evolved within historical continuity and how they were influenced by societal changes. Following the Tanzimat, libraries transitioned from being mere repositories of books accessible to a limited group to institutional structures aimed at providing information to broader segments of society and enhancing educational levels. This transformation made libraries an integral part of the Ottoman modernization process. The changes in their institutional structures, operational practices, and management approaches marked a departure from traditional models and brought them closer to a modern understanding of librarianship.
Keywords: book; History; kitap library; kütüphane; Kütüphaneler; Libraries; Tarih