İmam Mâturîdî'nin et-Te'vilât'ında tefsir-sîret ilişkisi - Dal, Sevban (My University, 2024)
Delalet ifade etmesi açısından Kur’an lafızları nâzil olduğu ilk andan itibaren muhtelif anlamlara konu olmuş, sürekli anlam ve yorum faaliyetine giren insan zihni tarafından sahih mana arayışında ilk adım olarak kabul edilmiştir. Bu minvalde asırlar boyunca pek çok tefsir çalışması kaleme alınmış ve geride çok ciddi bir tefsir külliyatı oluşmuştur. Bu külliyat içinde Kur’an lafızlarının anlam değerine dair çok farklı perspektifler gelişmiş, her birisi Kur'an-ı Kerim’i farklı bir açıdan ele almıştır. Bu perspektifler arasından özellikle sîret-nüzûl ortamını öne çıkaran tefsir anlayışı, Kur’an lafızlarının muhataplar tarafından anlaşılan ilk manayı tespit etmeye çalışmış ve bu yönüyle ön plana çıkmıştır. Kur’an lafızlarının art zamanlı değil de eşzamanlı delaletini tespit etmeyi amaçlayan söz konusu tefsir yöntemi, bu tespiti yapabilmek için ilk dönem rivayet malzemelerinden yani; esbâb-ı nüzûl ve Mekkî/ Medenî ilminden faydalanmıştır. Sonraki dönemlerde lafızlardan oluşan metnin iç bağlamının da bu delalete işaret ettiğinin tespit edilmesiyle münâsebet ilmi gelişmiş ve söz konusu yönteme dahil edilmiştir. İmam Mâtürîdî (v.333/ 944) de dil ve delalet konularında yetkin bir müfessir olarak Kur'an lafızlarının ifade ettiği manaların tespitinde muhtelif karineler kullanarak kendine has bir yöntem geliştirmiştir. Erken dönemde oluşan ve manayı etkilemesi muhtemel olan rivayet malzemelerine dair takındığı gerçekçi tavır, onun özgür bir müfessir olarak öne çıkmasını sağlamış; rivayetlerin ancak dilsel karinelerle anlaşılması gerektiğini ortaya koymuştur. Öte yandan metni salt dilsel karinelere hapsetmemiş, olgu-nas diyalektiğini kavramış ve lafza ait delaletin tespitinde tarihsel gerçekliğin önemini bilerek erken dönemden itibaren kayda geçirilmiş olan ve lafzın anlamına ilişkin rivayetleri de göz önüne almıştır. Bu yönüyle tezin; İmam Maturidi’nin dilsel bir metin olan Kur'an'ı Kerim’in delaletine dair görüşlerinin tespitini ve ilk döneme dair yazılı rivayetlerin delalet üzerindeki etkisini saptamayı hedeflediği söylenebilir.

In terms of denoting, the words of the Qur'an have been the subject of various meanings from the first moment it was revealed, and have been accepted as the first step in the search for authentic meaning by the human mind, which is constantly engaged in meaning and interpretation. In this way, many tafsir works have been written over the centuries, and then a very serious tafsir corpus has emerged. Within this corpus, very different perspectives have developed regarding the meaning value of the words of the Qur'an, each of which has dealt with the Qur'an from a different perspective. Among these perspectives, the understanding of tafsir, which emphasizes the siret/ nuzul environment, tried to determine the first meaning of the words of the Qur'an that was understood by the addressees and came to the fore in this aspect. The aforementioned tafsir method, which aims to determine the simultaneous and not diachronic signification of the words of the Qur'an, has benefited from the first period narration materials, namely the science of asbab-ı nüzûl and Mekki-Medeni, in order to make this determination. In the following periods, when it was determined that the inner context of the text consisting of words also pointed to this sign, the science of relationship was developed and included in the method in question. Imam Maturidi, who is a competent commentator on language and meaning, has developed a unique method by using various presumptions in determining the meanings expressed by the words of the Qur'an. His realistic attitude towards the narration materials, which were formed in the early period and likely to affect the meaning, made him stand out as a free interpreter and he revealed that the narrations should be understood only with linguistic presumptions. On the other hand, he did not confine the text to purely linguistic presumptions, grasped the phenomenon-nas dialectic, and, knowing the importance of historical reality in the determination of the literal signification, did not completely ignore the rumors about the meaning of the word, which were recorded from the early period. In this respect, it can be said that this thesis aims to determine Imam Maturidi's views on the signification of the Qur'an, which is a linguistic text, and to determine the effect of the written narrations about the first period on the signification.
Keywords: Bağlam; Commentaries; Context; Delalet; Hermeneutics; Implication; Kur’an; Mâturidi; Maturidi, Muhammed ibn Muhammed, -944 veya 945; Mâtürîdî; Qur'an; Sîrah; Sîret; Tafsir; Te’vîlâtü’l-Kur’ân; Te’vilâtü’l-Qur’an; Tefsir; Tefsir bilimi