Gençler ve ebeveynler arasında dini sosyalleşme olgusunun dönüşümü : tersine dini sosyalleşme perspektifinden bir analiz - Cengiz, Ömer Faruk (My University, 2025)
Bu çalışma, ilahiyat fakültesinden yeni mezun erkek gençler ile onların mütedeyyin ebeveynleri arasında gerçekleşen karşılıklı dinî etkileşim süreçlerini ‘tersine dinî sosyalleşme’ kavramsallaştırmasından hareketle anlamayı, incelemeyi ve analiz etmeyi amaçlamaktadır. Bu amaç doğrultusunda araştırma, anlayıcı-yorumlayıcı sosyoloji paradigması temelinde yürütülmüş; araştırma deseni olarak fenomenolojik desen tercih edilmiştir. Araştırma kapsamında, ilahiyattan yeni mezun 15 genç erkek ile tersine dinî sosyalleşme yaşadıklarını belirten gençlerin babalarından oluşan 8 kişi olmak üzere toplam 23 katılımcıyla derinlemesine mülakat yapılmıştır. Mülakatlardan elde edilen veriler, belirlenen tema ve kodlar doğrultusunda analiz edilmiş; değerlendirme sürecinde gerektiğinde ilgili literatürdeki çalışmalara atıflar yapılarak çeşitli yorumlara yer verilmiştir. Bu doğrultuda araştırmaya katılan ilahiyat mezunu sekiz gençten, tersine dinî sosyalleşme sürecini tecrübe edenlerin hem doğrudan hem de dolaylı etki stratejileriyle ebeveynleri üzerinde etkili oldukları görülmüştür. Veriler, aile yapısının veya dindarlık tipolojisinin bu süreci zorunlu olarak belirlemediğini; tersine dinî sosyalleşmenin farklı koşullarda ve karmaşık etkileşimlerle ortaya çıktığını göstermektedir. Süreci mümkün kılan temel unsurun ise gencin ilahiyat eğitimiyle edindiği dinî statünün zamanla aile içinde bir otoriteye dönüşme potansiyelidir. Bu yeni otorite pozisyonu, özellikle geleneksel sosyalleşme teorilerinin aksine annenin de değişime daha açık hâle gelebilmesiyle aile içi dinî rollerin yeniden yapılanabildiğini; babanın yetkesinde olan geleneksel dinî otoritesinin gence geçebildiğini göstermektedir. Nitekim araştırma gencin edindiği dinî otoritenin dinî meselelerin ötesinde gündelik genel karar süreçlerinde daha etkili bir pozisyona gelebildiğini ortaya koymuştur. Böylece dinî otorite ile edinilen dinî kimlik aile içinde güçlü bir meşruiyet zeminine dönüşerek hem simgesel hem de pratik anlamda gence adeta ‘çifte statü’ sağlayacak bir yeni durumu meydana getirmiştir. Nihayetinde tersine dinî sosyalleşme kavramsallaştırılması, dinî anlamda geleneksel aktarım yönünün yapı-fail ilişkiselliği içerisinde tersine dönebileceğini göstermesi bakımından yeni, alternatif bir perspektif imkanını ortaya koymaktadır.

This study aims to understand, examine and analyze the processes of mutual religious interaction between young male theology graduates and their religious parents based on the conceptualization of ‘reverse religious socialization’. For this purpose, the research was conducted on the basis of the paradigm of interpretive sociology; a phenomenological design was preferred as the research design. Within the scope of the research, in-depth interviews were conducted with a total of 23 participants, including 15 young male theology graduates and 8 male parents who were the fathers of the young people who stated that they experienced reverse religious socialization. The data obtained from the interviews were analyzed in line with the determined themes and codes; when necessary, references were made to the relevant studies in the literature during the evaluation process and various comments were included. In this direction, it was observed that among the eight young theology graduates who participated in the research, those who experienced the reverse religious socialization process had an impact on their parents through both direct and indirect influence strategies. The data show that the family structure or religiosity typology does not necessarily determine this process; on the contrary, religious socialization emerges under different conditions and through complex interactions. The fundamental element that makes the process possible is the potential for the religious status that the young person acquires through theological education to transform into an authority within the family over time. This new authority position shows that, contrary to traditional socialization theories, religious roles within the family can be restructured as the mother becomes more open to change, and the traditional religious authority of the father can be transferred to the young person. Indeed, the research has revealed that the religious authority acquired by the young person can become more effective in daily general decision-making processes beyond religious issues. Thus, the religious identity acquired through religious authority has transformed into a strong legitimacy base within the family, creating a new situation that will provide the young person with a ‘double status’ in both symbolic and practical terms. Ultimately, the conceptualization of reverse religious socialization presents a new, alternative perspective in terms of showing that the traditional transmission direction in the religious sense can be reversed within the structure-agent relationality.
Keywords: Din ve sosyoloji; Dinî Sosyalleşme; Dini yönleri; Islam; İslam; Relgious aspects; Religion and sociology; Religion Socialization; Reverse Religious Socialization; Reverse Socialization; Socialization; Sosyalleşme; Tersine Dinî Sosyalleşme; Tersine Sosyalleşme