Türk romanında mistisizm (1923-1980) - Noyan, Sema (My University, 2013)
Mistisizm, bütün dinlerin özüdür. İslâm mistisizmi olan tasavvuf, Divan şiirinin ve Halk şiirinin başta gelen konularındandır. Dolayısıyla ‘’Türk Romanında Mistisizm’’ denildiğinde akla önce ‘’tasavvuf’’ gelmelidir. Buna rağmen, Tanzimat döneminde Batı edebiyatından yapılan tercümelerle edebiyatımıza giren ve sosyal fayda peşinde koşan romanlarda, tasavvuf konusuna pek rastlanmaz. Tasavvuf konusunun yer aldığı ilk roman, Filibeli Ahmed Hilmi’nin A’mâk-ı Hayal (1908) adlı eseridir. Cumhuriyet dönemi romanlarında, tasavvufun diğer mistisizmlere göre daha fazla işlendiği görülür. Bir kısım romanlarda da Hinduizm, Budizm ve Hristiyan mistisizmine yer verilmiştir. Tezimizde, mistisizmin kavramlarının 1923-1980 yılları arasında yayımlanan romanlara nasıl yansıtıldığını ortaya koymaya çalıştık. Buna göre; tasavvuf kültürü içinde yetişen Sâmiha Ayverdi, Safiye Erol, Bahaeddin Özkişi’nin romanlarında tasavvuf ıstılahlarının yoğun olarak işlendiği görülür. Mistisizmi, Matmazel Noralya’nın Koltuğu’nda adlı romanında işleyen Peyami Safa, ruhçuluk anlayışını materyalizme karşı bir kurtuluş yolu olarak ele alır. Doğu ve Batı kültürünü iyi bilen ve bu konuda kafası karışık olan Ahmet Hamdi Tanpınar, eserlerinde dile getirdiği gibi kendisini eşikte görmektedir. Yakup Kadri Karaosmanoğlu ile Refik Halid Karay, tekkelerdeki bozulmaları konu edinirler. Halide Edib Adıvar, Mevlevîliği, İslâm dîninin müsâmaha yönü olarak benimser. Emine Işınsu, ilk romanı olan Küçük Dünya’da ve 1980 sonrası yazdığı romanlarında tasavvuf konusunu yoğun olarak ele alır. Çalışmamızda, incelemeye esas aldığımız yazarların mistik konu, kavram ve düşünceleri; kişiliklerine, hayat görüşlerine, içinde yetiştikleri kültür ve çevreye göre farklı şekillerde işlediklerini göstermeye çalıştık. Yazarlar, çoğunlukla ‘’aşk’’ ve ‘’tevhid’’ temalarını kullanmış, bunun dışında her biri farklı mistik konu ve ıstılahların peşine düşmüştür. tasavvuf, roman, ruhçuluk, Mevlevîlik, aşk, tevhid

Mysticism is the essence of all religions. Sufism (Tasavvuf) is the Islamic mysticism which is the most significant subject for both Classical (Divan) and Folk poetry. Hence Sufism is the first phenomenon to consider when “Mysticism in Turkish Novel” is concerned. Western influenced Tanzimat Turkish Novel, is far from containing any elements of Sufism. First novel in which Sufism is discussed is “A’mak–i Hayal” by Ahmed Hilmi (1908). In Republican time novels, Sufism is more of a subject than other mysticisms. Purpose of this thesis is to reveal how phenomenon of mysticism is reflected in the novels of 1923-1980 era. Wide usage of sufi terminology is quite evident in the novels of Samiha Ayverdi, Safiye Erol, Bahaeddin Ozkisi who were all raised in the Sufi culture. Peyami Safa takes the refuge from Materialism with Spiritualism especially in his book “Matmazel Noralya’nin Koltugu”. Ahmet Hamdi Tanpinar, with his knowledge of Western and Oriental cultures and confusion about mysticism, perceives himself in arrears. Yakup Kadri Karaosmanoglu and Refik Halid Karay discuss the degeneration of “Tekke”s. Halide Edip Adivar accepts Mevlevi order as the tolerant aspect of Islam. Emine Isinsu, in her first novel “Kucuk Dunya” and her other novels after 1980, discusses Sufism in detail. In this study, authors are researched in terms of their differences in understanding and usage of Mystic terms, phenomenon and ideas in a wealth of perspectives. They mainly used the themes “Love(Ask)” and “Unity(Tevhid)”. Key words: Mysticism, Sufism, Tasavvuf, Novel, Spiritualism, Mevlevi Order, Love, Unity.
Keywords: Mistisizm, Edebiyatta; Tarih ve Eleştiri; Türk Edebiyatı