İlk dönem kelamcılarında sebeb-sonuç ilişkisi - Demir, Osman (My University, 2006)
“İlk Dönem Kelâmcılarında Sebep-Sonuç İlişkisi” adını taşıyan çalışmamız bir giriş ve üç bölümden oluşmaktadır. Girişte, problem ortaya konulmakta, tezde takip ettiğimiz yöntem ve kaynaklar hakkında bilgi verilmektedir. Ayrıca terminoloji başlığı altında tezde anahtar konumunda olan sebep, illet, determinizm ve occasionalism kavramları açıklanmaktadır. Birinci bölümde, sebeplilik açısından Allâh-âlem ilişkisine yer verilmiş, bu hususta etkili olan ilim, irâde, kudret ve tekvîn sıfatları ele alınmıştır. Kelâmcıların, âlemin işleyişi ve insan fiillerine ilişkin görüşlerinin arkaplanında ilâhî sıfat telâkkîlerinin olduğu söylenebilir. Bu bölümde Allah-âlem arasındaki münasebet, ilim-ma’lûm, irâde-murâd, kudret-makdûr ve tekvîn-mükevven ilişkisi bağlamında değerlendirilmiştir. İkinci bölümde, âlemin yapısı ve işleyişinde sebeplilik konusu tartışılmaktadır. İki alt bölüme ayrılarak ele alınan bu bölümün ilk kısmında, kelamcıların âlemin yapısını açıklamak üzere ortaya attıkları atom, tabiat, araz ve cisim teorilerİ ele alınmıştır. İkinci kısımda ise kelâmcıların âlemin işleyişini izah etmek için ortaya attıkları âdet, kümûn, i‘timâd ve fenâ-bekâ teorilerine değinilmiştir. Bu bölümde kelâmcılar açısından âlemin yapısının nelerden oluştuğu ve onun işleyişinin nasıl gerçekleştiği konusu açıklanmaktadır. Üçüncü bölümde, insan fiillerinin sebebi irdelenmekte, gerçek fâil sorgulaması yapılmaktadır. Bu bölüm, doğrudan ve dolaylı sebeplilik olarak iki alt başlık halinde incelenmektedir. Doğrudan sebeplilik bölümünde, cebir ve tefvîz teorileri, dolaylı sebeplilik bölümünde ise tevellüd ve kesb teorilerine yer verilmiştir. Tez, elde ettiğimiz tespitleri aktardığımız sonuç bölümüyle bitirilmiştir.

Our work “The Causality in the Mutekellimun of First Period” consists of three parts. In the introduction, the problem is stated and methods and resources followed are given. Additionally, the concepts, “cause, reason, determinism and occasionalism” are explained. İn the first part, in terms of cause, God-universe relation is handled and knowledge, will, power and creation divine attributes are considered and explained. İn the background of mutakellimun’s opinions about human actions and system of the universe , it can be said that there is understandings about divine attributes. In the second part, causality of the nature of the universe and how it works is discussed. In the first part of this section, there are the theories which were put forward by mutekellimun are handled. In the second part theories of adet (custom), kümûn (latency), itimad (pressure) and fenâ-bekâ (generation and corruption) that have been put forward by mutekellimûn are mentioned. İn this part, it has been explained that which elements makes up the nature of universe and how it works. İn the third part, the reasons for human acts are emphasized and real actors are questioned. In this part, two subtitles, direct and indirect causality are explained. İn the direct causality, theories of cebr and tefvîz and in the indirect causality, theories of tevellüd and tefvîz are placed. Thesis ends with a conclusion in which states the things we found out.
Keywords: İLAHİYAT; İSLAM DİNİ-KELAM