Erdemlerin cinsiyeti var mıdır? İslam ahlâk literatürü bağlamında bir araştırma - Özçay, Havva (My University, 2022)
Ahlâk felsefesi tarihinde ahlâkın bireylerde doğuştan farklı olmasına neden olan faktörlere dair çeşitli teoriler ortaya atılmıştır. Literatürde dile getirilen faktörler olarak ırk, bedendeki sıvılar, genetik özellikler, iklim-bitki örtüsü ve cinsiyet zikredilebilir. Bunlardan cinsiyet faktörü bağlamında günümüzde popüler olduğunu söyleyebileceğimiz bir kavram toplumsal cinsiyettir. 1960’lı yıllardan itibaren sosyal-bilimlerin temel kavramlarından biri olan toplumsal cinsiyet, bir yönüyle biyolojik yani doğal temele dayanan, diğer yönüyle de insana özgü inşa süreçleriyle çeşitli formlara bürünmüş bir kavrama tekabül etmektedir. Bu kavramın çerçevesi feminist teoriler tarafından genişletilmiştir. Özellikle toplumsal cinsiyet olgusunun ahlâk ile ilişkisini kuran feminist etikçiler bu kavrama yeni perspektifler kazandırmıştır. Kadın ve erkek olmanın bireylerin ahlâkî yapısında belirleyici bir tesirinin olup olmaması, kadına veya erkeğe has erdemlerin olup olmaması gibi bir dizi mesele üzerinden Batı felsefe tarihi yeniden gözden geçirilmiştir. Neticede kadın ve erkeğin erdemler noktasındaki farklılıkları reddedilip, toplumsal cinsiyet üzerinden temellendirilen diğer farklılıklara da itiraz edilmiştir. Buna karşın kadınların farklı bir erdemler dünyasına sahip olduğu vurgusu üzerinden teoriler de geliştirilmiştir. Bu tez, var olan bu tartışma çerçevesinde, cinsiyete dair tahsislerin İslâm ahlâk literatüründe mevcut olup olmadığını araştırmıştır. Tezin temel hipotezi, İslâm dünyasındaki teorik felsefî nitelikteki ahlâk eserlerinde insanın ontolojik yapısına ilişkin cinsiyet tahsisi içeren ifadeler yer almamasına karşın pratik ahlâka dair konuların cinsiyet tahsisi içerdiği yönündedir. Bu hipotez çerçevesinde çalışma iki bölümde ele alınmıştır. Tezin ilk bölümünde, toplumsal cinsiyet kavramı ve bu kavram çerçevesinde cereyan eden modern tartışmaların temel önermeleri, betimsel bir biçimde ele alınmıştır. İkinci bölümde ise felsefî nitelikteki ahlâk eserlerine öncelik vererek belirlediğimiz İslâm ahlâk literatürü, cinsiyet tahsisi içerip içermemesi açısından incelenmiştir. Elde ettiğimiz sonuçlara göre tikellere ilişkin toplumsal cinsiyet tahsisi içeren ifadelerde tümel ontolojik bir belirlenimin olmadığı tespit edilmiştir. Ancak bazı eserlerde hem ontolojik hem de tikellere ilişkin hususlarda toplumsal cinsiyet tahsisi içeren ifadeler tespit edilmiştir. Öte yandan tespitlerden hareketle bu modern mevzûnun İslâm ahlâk eserlerinde karşılık bulan veya bulmayan yönlerine de işaret edilmiştir.

Various theories have been introduced in the history of moral philosophy about the factors that cause morality to be intrinsically different in individuals. These factors can be listed as race, bodily fluids, genetic characteristics, climate-vegetation, and gender. Among these factors, gender surfaces is as a particularly popular one today. Gender, which has been one of the basic concepts of social sciences since the 1960s, corresponds to a concept that is based on a biological, that is, natural basis, on the one hand, and which has taken various forms comprising human-specific construction processes on the other. The framework of this concept has been extended by feminist theories. Feminist ethicists, who have established the relationship between gender and morality, have brought about new perspectives to this concept. The history of Western philosophy has been reviewed over a series of issues such as whether being a woman or a man has a decisive influence on the moral structure of individuals and whether there are virtues specific to women or men. As a result, the differences between men and women in terms of virtues were rejected, and other differences based on gender were also objected to. In contrast, theories have also been developed based on an emphasis that women have a different world of virtues. Within the framework of this existing discussion, this thesis investigated whether this debate exists in the Islamic moral literature. The main hypothesis of the thesis is that although there are no gender-assignment statements regarding the ontological structure of human beings in the theoretical philosophical moral corpus in the Islamic world, the subjects of practical morality include gender assignment. Within the framework of this hypothesis, the study is discussed in two parts. In the first part of the thesis, the concept of gender and the basic propositions of modern debates taking place within the framework of this concept are discussed in a descriptive manner. In the second part, Islamic moral literature, which we have selected by giving priority to philosophical moral works, has been examined in terms of whether it contains gender allocation or not. According to on the results we have obtained, it has been determined that there is no universal ontological determination in the expressions that contain gender allocation regarding particulars. However, in some works, expressions containing gender allocation have been identified on both ontological and particular issues. On the other hand, based on the determinations, the aspects of this modern subject that are found or not found in Islamic moral works are also pointed out.
Keywords: Islamic philosophy; İslam felsefesi