Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Nadir Eserler Kütüphanesi’ndeki yazma eserlerde tezhip sanatı - Bayraktutar Arslan, Zeynep (My University, 2025)
Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Nadir Eserler Kütüphanesi’ndeki yazma eserlerde tezhip sanatı “Oku” emriyle başlayan Kur’ân-ı Kerîm’in nüzulü ve mushaf haline getirilmesi, sadece dinî bir metnin korunması değil; aynı zamanda İslâm sanatlarının temellerinin atılması açısından da mühimdir. Türk-İslâm medeniyetinin temelini teşkil eden bu anlayış, kitabı yalnızca bir bilgi kaynağı olarak değil, aynı zamanda estetik bir nesne olarak da görmüş; bu anlayış kitap sanatlarının doğuşuna ve gelişimine zemin hazırlamıştır. Bu çerçevede, Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Kütüphanesi Nadir Eserler Kütüphanesi’nde yer alan yazma eserler arasında tezhip sanatı açısından önem arz eden eserlerin tespiti ve incelenmesi tez konusunun ana eksenini oluşturmuştur. Söz konusu kütüphanenin, Hamidiye Mektebi’nden günümüze ulaşan yazma eserleri ile bağışlar yoluyla zenginleşen koleksiyonlara sahip olması; ayrıca bu yazma eserlerin tezhip sanatı açısından daha önce bir incelemeye konu edilmemesi tez konusu olarak belirlenmesinde etkili olmuştur. Kütüphane katalog tarama sistemi üzerinde yapılan ön araştırmada, tezhipli eserlerin tespiti hususunda herhangi bir veri bulunamaması üzerine, koleksiyonlardaki 2709 adet yazma tek tek incelenmiş ve tezhipli olanlar belirlenmiştir, sayıca sınırlı olan tezhipli eserler ayrı bir sınıflandırmaya tabi tutulmaksızın hepsi çalışmaya alınmıştır. Bu eserlerin sayfa ölçüleri alınmış, hattat bilgisi, ketebe bilgileri için ilk ve son sayfalar okunmuştur. Tezhipli sayfaları incelenerek motifler, desen tasarımı, üslûp özellikleri belirlenmiştir. Konumuz olan eserler görselleri ve bilgisayar ortamında yapılan çizimleriyle de desteklenerek tezhip sanatı açısından değerlendirilmesine katkıda bulunulmuştur. Son olarak değerlendirme bölümünde dönemleriyle mukayesesi yapılarak farklılıkları ve benzerlikleri ortaya konarak genel bir değerlendirme yapılmıştır.

The art of illuminaiton in manuscripts in Marmara University Faculty of Theology Rare Works Library This thesis explores illuminated manuscripts housed in the Rare Manuscripts Collection of the Marmara University Faculty of Theology Library, focusing on their artistic and historical significance. The Qur’an’s revelation, beginning with “Read,” and its compilation not only ensured the preservation of a sacred text but also laid the foundation for Islamic book arts. Within Turkish-Islamic civilization, the book came to be seen as both a vessel of knowledge and an aesthetic object. The Ottoman Empire institutionalized these arts, preserving earlier traditions while also producing outstanding examples of manuscript illumination. Due to the lack of catalog information on illuminated works, nearly 2,709 manuscripts were visually examined, and all identified illuminated pieces were included in the study. Page sizes, colophons, and calligraphers were recorded, and detailed analyses of motifs, compositions, and stylistic features were conducted. Visual documentation and digital illustrations supported the evaluations. The thesis concludes with a comparative assessment of the manuscripts across different periods, highlighting stylistic similarities and distinctions. This comprehensive study offers new insights into Ottoman illumination art and contributes to the documentation and appreciation of the Islamic book arts tradition.
The art of illuminaiton in manuscripts in Marmara University Faculty of Theology Rare Works Library
Keywords: colour; composition; Illumination of books and manuscripts, Turkish; Islamic arts; illumination; İslâm sanatı; kompozisyon Manuscripts; motif; pattern; renk; tezhip; Tezhip, Kitaplar ve el yazmaları, Türk; Yazma eser