Takvimü’l-Edille adlı eseri çerçevesinde Debusi’de naslar dışındaki şer’i deliller - Durmuş, Abdullah (My University, 2000)
Debusi'nin tam adı, Abdullah b. Ubeydullah b. Ömer b. Îsa ed-Debusi, künyesi ise Ebu Zeyd'tir. Hicri 367-430 yılları arasında Mâverâünnehr bölgesinde yaşamış bir hanefi fakihidir. Biz tezimizde, Debusi'nin Takvîmü'l-Edille adlı eseride, naslar (Kitab ve Sünnet) dışındaki şer'î deliller konusunda Debusi'nin yaklaşımının ne olduğunu araştırdık. Takvîmü'l-Edille, matbu olmayan bir eserdir. Birçok yazma nüshaları bulunmaktadır. Biz tezimizde, Süleymaniye Kütüphanesi, Lâleli Bölümü, No: 690'da bulunan 260 varaklık nüshayı esas aldık. Debusi, huccetleri, akli ve şer'î olmak üzere ikiye ayırmıştır. Bunlardan şer'î huccetlere çok geniş yer vermiştir. O, şer'î huccetleri, kesin bilgi sağlayanlar ve zannî bilgi sağlayanlar olarak ikiye ayırmıştır. Kesin bilgi sağlayanlar, Kur'ân, Peygamber'den (s.a.v.) işitilen haber (hadis), Peygamber'den mütevatir olarak gelen nakiller ve icmâ olarak dörte ayırmıştır. Zannî bilgi sağlayanları ise, sahabi kavli, haber-i vâhid ve kıyas olmak üzere yine dörte ayırmıştır. Debusi'nin naslar dışındaki deliller konusundaki düşünceleri şöyledir: Sahabi kavli, ancak kıyas ile bilinemiyen konularda bir delil sayılır. İcma, kesin bilgi sağlayan bir delildir. Ancak icma'ın bütün türleri aynı güçlülük derecesine sahip değildir. Şartlarına uygun olarak yapılan bir kıyas işlemi geçerlidir. Kıyasın tek rüknü illettir. İlletin, teaddîden (geçişlilik) başka bir fonksiyonu bulunmamaktadır. İstihsan, çeşitli türleri bulunan bir metoddur. İstihsan keyfi hüküm verme yolu kabul edilemez. Hafi Kıyas istihsanı, mahiyet bakımından kıyas ile aynıdır. Debusi, gerçek anlamda bir delile dayanmayan delil getirme yollarını kabul etmemektedir. Bunlardan biri, ihticâc bilâ delil (bir konuda delilin bulunmamasını huccet kabul etmek)'dir. O'na göre taklid, ilham, ıstıshab-ı hâl ve tard da bir delile dayanmamaktadır. Bunlar insanı, yanıltıcı niteliğe sahiptir

The whole name of Debûsî is Abdullah b. Ömer b. Îsa ed-Debûsi. His personal record is Ebû Zeyd. He is a Hanefi scholar (faqih) that lived between h. 367 and 430 in Mâverâünnehir. We studied the approach of Debusi in his book Takvîmü'l-edille about legal (shar'î) evidence except the texts (Kur'ân and Sunnet). Takvimü'l-edille is not a published book. There is a lot of copies of his book in varied libraries. We used the copy that is in the Süleymaniye Library, Laleli, Number: 690. The copy has 260 leaf. Debusi divided evidences into two gruops. They are rational (aklî) and legal (shar'î) evidence. He has given wide place to legal evidence. He has divided legal evidence into certain and probable evidence. The certain evedinces are Qur'an, hadith which heard from Hz. Muhammed, mutavatir sunnet and icmâ. The probable evedinces are qavlü's-sahâbî, haber-i vahid and kıyas (analogical reasoning). His thoughts about the evidences except the texts are as follows: Qavlü's-sahabi is only accepted as an evidence in the subjects that can't be known by using analogical reasoning. Consensus (ijma) is an evidence that provides certain knowledge. But all kinds of ijma don't have the same degree. The analogical reasoning is a valid evidence. But it must have some conditions. The essential part of analogical reasoning is the legal cause (ıllah). The function of the ıllah is limited by the extension of rules. Istihsan (approloation) is a method that has many kind. It can't be accepted as a method which hasn't any rule. The assumed analogical reasoning (khafi qıyas) istihsan is the same in the essential character. Debusi does't allow the methods that has not actually any evidence. One of them is ihticâc bi-lâ delil. According to Debusi, Taklid (following the dictates of an expert), ilham (inspiration), ıstıshab-ı hâl and tard (co-extensivenes) have not any evidence. They cause the person to make a mistake.
Keywords: Ceza hukuku (İslam hukuku); Din; Fıkıh ve fıkıh ilmi; İslam Dini