Sosyal medya bağımlılığı ve din : Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi örneği - Tekeli, Muhammed Fatih (My University, 2019)
Ön SözBu araştırmaya başlamadan önce günümüz gençlerinin dillerinden düşmeyen sosyal medyakavramının özelde gençlere genelde topluma etkileri dikkatimi çekti. Ardından HeybeliadaDeniz Lisesindeki iki öğrencimle araştırmaya başladığımız sosyal medya ve bağımlılıkkonusu TÜBİTAK ortaöğretim projesi olarak başarılı bir sonuç elde etti. Yüksek lisansabaşlamamla beraber konuya ilgim daha da arttı ve konuyu dini düşüncelerimize,hayatlarımıza, ibadetlerimize ve ilahiyat öğrencilerine etkilerini araştırmak istedim. Uzun veyorucu bir yolculuk halini alan bu çalışmam farklı şehirlerde farklı kütüphaneler görmemedesebep oldu. İstanbul’da başlayan bu çalışma; Karaman, Konya ve Ankara illeri ve bu illerdekibüyük kütüphaneler ile devam etti. Araştırmam biraz zaman aldı bu çalışmada alanın yeniolması, yetkin ve yeterli sayıda eser olmaması, olan eserlerin kütüphanelerde yer almamasıveya yabancı dillerde olması, nicel ve nitelikli bir çalışma olması gibi temel başlıklar beni ençok zorlayan kısımlar oldu. Fakat bu çalışma ile üniversite ve kütüphanede çalışma, birçokgüzel insan ve alan hocalarımla tanışma fırsatı bulduğum için kendimi ayrıca şanslıhissederken araştırmanın nihayete kavuşması ile de huzurlu ve mutlu hissediyorum.Başta bu çalışmanın nicel ve nitel olmasıyla ilgili bilgileriyle alana ve bana öncülük etmesiyleışığım olan Sayın Prof. Dr. Zeki ARSLANTÜRK’e, birçok zorluğuna karşı beni her zamancesaretlendiren, çözüm yolları üreterek sonuç odaklı yaklaşımıyla ivedilikle çalışmamıbitirmemi isteyen çok kıymetli danışmanım Sayın Prof. Dr. Ali COŞKUN’a, sahaaraştırmaları hakkındaki bilgileri ve araştırmam sırasında gittiğim illerdeki alan hocalarıylafikir alışverişi için çokça rahatsız ettiğim Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi DinSosyolojisi kanı Sayın Prof. Dr. Halil AYDINALP’e, lisansta ve yükseklisansta eserleriyle ufkumuzu açan ve araştırmanın en önemli kısımlarından biri olan pilotuygulama noktasında yardım ve destekleriyle minnettar olduğum Ankara Üniversitesi İlahiyatFakültesi Dekan Yardımcısı Sayın Prof. Dr. İhsan ÇAPÇIOĞLU’na, araştırmamın heraşamasında destek ve fikirleriyle yanımda olan Sayın Arş. Gör. Nuran KIZMAZ’a en kalbisaygı ve hürmetlerimle teşekkür ederim.Bütün bu çalışmaları yaparken onlardan uzakta olduğum her dakika ve saniye, dünyada enkıymetlim olan Hifa Naz’ıma, yokluğumu hissettirmeyerek hayatımı, evimi, ailemi veeserlerimi eşsiz dokunuşuyla süslemeye devam eden hayat yoldaşım ve yayın paydaşımHavvanur KEPİR TEKELİ’ye, benim bugünlere gelmeme sebep olan babam Yakup veannem Şengül TEKELİ’ye, destekleriyle her zaman yanımda olan can kardeşlerimeteşekkür ederim.Ankara, 2019 Muhammed Fatih TEKELİÖzet:Sosyal medya kavramı, dünyamıza ve ülkemize hızlı girişiyle kendinden ve yaptıklarındançokça söz ettirmiştir ve ettirmeye de devam edeceğe benziyor. Birçok farklı alandaçalışılmaya, anlaşılmaya ihtiyaç duyan sosyal medya, bireylerin uzun süreli kullanımlarıneticesinde bağımlılık oluşturur hale geldiği, yapılan araştırmalarca ifade edilmiştir. Tam dabu noktada farklı alanlar tarafından araştırılırken sosyal medya ve sosyal medyabağımlılığının dine, dindar gençlere ve bu gençlerin dini düşünce, hayat, ibadetlerineetkilerinin araştırılması gerekliliği hissedilmiştir. Bu alanda yapılan çalışmaların neredeyseyok denebilecek kadar az olması çalışmanın ve araştırmanın önemli hale gelmesini desağlamıştır.Araştırma, ilişkisel tarama modeli niteliğinde olup ilahiyat fakültesi öğrencilerinin sosyalmedya kullanım amaçları ile sosyal medya ve dini hayatlarına olan etkilerine yönelik algılarıarasında ilişki olup olmadığını belirlemek amaçlanmıştır. Bu amaçla iki farklı ölçme aracıgeliştirilmiştir. Birincisi, 10 maddelik 5’li likert şeklinde tasarlanan ‘‘Sosyal Medya DiniKullanım Amaçları Ölçeği’’ ile ikincisi 14 maddelik 5’li likert ‘‘Sosyal Medya Bağımlılığı veDini Hayata Etkileri Ölçeği’’ geliştirilmiştir. Veriler 372 ilahiyat fakültesi öğrencisininkatılımıyla toplanmıştır. Böylece bu çalışma ile cevap aranan birçok başlığa veriler üzerindencevap bulunmuştur.Yapılan bu araştırma için geliştirilen ölçme aracının literatüre katkı sağlaması yanındayapılmak istenen yeni çalışmalara fayda sağlaması beklenmektedir.Sosyal Medya, Sosyal Medya ve İlahiyat, Sosyal Medya Bağımlılığı,Sosyal Medya Bağımlılığının Dini Hayata EtkileriİÇİNDEKİLERSayfa No.TABLO LİSTESİ................................................................................................................ixŞEKİL LİSTESİ................................................................................................................xiiiKISALTMALAR ..............................................................................................................xiv1. GİRİŞ .........................................................................................................................11.1.Araştırmanın Konusu ve Amacı ................................................................................................ 81.2.Araştırmanın Önemi ................................................................................................................ 111.3.Araştırmanın Modeli ............................................................................................................... 121.4.Araştırmanın Sınırlılıkları ....................................................................................................... 131.5.Araştırmanın Evreni ve Örneklemi ......................................................................................... 141.6.Veri Toplama Araçları............................................................................................................. 171.6.1. Sosyal Medya Dini Kullanım Amaçları Ölçeği......................................................... 171.6.2. Sosyal Medya Bağımlılığı ve Dini Hayata Etkileri Ölçeği ....................................... 211.6.3. Madde Havuzunun Meydana Getirilmesi.................................................................. 251.7.Verilerin Analizi...................................................................................................................... 262. SOSYAL MEDYA VE DİN ...................................................................................282.1.İnternet ve Ağ Toplumu .......................................................................................................... 282.1.1. İnternet....................................................................................................................... 282.1.2. Ağ Toplumu .............................................................................................................. 352.2.İnternet ve Türkiye .................................................................................................................. 382.3.Sosyal Medya Kavramı ........................................................................................................... 422.4.Sosyal Medya ve Türkiye........................................................................................................ 552.5.Sosyal Medyanın Gücü ve İşleyişi .......................................................................................... 602.6.Sosyal Medyanın Gençlere Etkileri......................................................................................... 682.7.Sosyal Medyanın Dine Etkisi .................................................................................................. 752.8.Sosyal Medya ve Sanal Cemaatler .......................................................................................... 833. SOSYAL MEDYA BAĞIMLILIĞI / FOMO.......................................................893.1.Sosyal Medya Bağımlılığı ....................................................................................................... 893.2.Sosyal Medyada Gelişmeleri Kaçırma Korkusu (Fomo) ...................................................... 1043.3.Sosyal Medya Bağımlılığının Belirgin Özellikleri................................................................ 107viii4. BULGULAR..........................................................................................................1114.1. Öğrencilerin Sosyal Medya Dini Kullanım Amaçlarına İlişkin Bulgular ............................ 1114.2. Öğrencilerin Sosyal Medya Bağımlılığı ve Dini Hayata Etkilerine Yönelik Bulgular ........ 1124.3. Öğrencilerin Sosyal Medya Dini Kullanım Amaçları İle Sosyal Medya Bağımlılığı ve DiniHayata Etkilerine Yönelik Bulgular ............................................................................................ 1134.4 Öğrencilerin Cinsiyetlerine Göre Sosyal Medya Dini Kullanım Amaçları ArasındakiFarklılığa İlişkin Bulgular ........................................................................................................... 1144.5. Öğrencilerin Yaşlarına Göre Sosyal Medya Dini Kullanım Amaçları Arasındaki Farklılığaİlişkin Bulgular............................................................................................................................ 1164.6. Öğrencilerin Öğrenim Gördükleri Sınıf Düzeylerine Göre Sosyal Medya Dini KullanımAmaçları Arasındaki Farklılığa İlişkin Bulgular......................................................................... 1184.7. Öğrencilerin Sosyal Medyada En Çok Kullandıkları Uygulama Türüne Göre Sosyal MedyaDini Kullanım Amaçları Arasındaki Farklılığa Bulgular ............................................................ 1214.8. Öğrencilerin Sosyal Medyaya Eriştikleri Cihaz Türüne Göre Sosyal Medya Dini KullanımAmaçları Arasındaki Farklılığa İlişkin Bulgular......................................................................... 1234.9. Öğrencilerin Sosyal Medya Kullanım Zamanına Göre Sosyal Medya Dini KullanımAmaçları Arasındaki Farklılığa İlişkin Bulgular......................................................................... 1254.10. Öğrencilerin Sosyal Medyaya Günlük Bağlanma Süresine Göre Sosyal Medya DiniKullanım Amaçları Arasındaki Farklılığa İlişkin Bulgular......................................................... 128SONUÇ .............................................................................................................................143EKLER .............................................................................................................................159KAYNAKÇA....................................................................................................................164

AbstractSocial media concept was talked about itself since it emerged in the world and in Turkey. Itseems that it will be talked in future too. Studies show that social media which is beingstudied and tried to be understood in different branches causes addiction to the people whouse it for a long time. At this point, it is understood that social media’s effect on religion andreligious young people and their religious view, life and worship should be researched. Thereare few studies on this topic so our study has become more significant.This research is relational scanning type. It is aimed to understand if there is a relationshipbetween theology students’ aim of using of social media and their perception of socialmedia’s effect on their religious life.To do this, two different kinds of scale instruments have been developed. The first one is“Social Media Religious Using Aim Scale” which consists 10 items on 5 likert scale. Thesecond one is ‘‘Social Media Addiction and its Effect on Religious Life Scale” which consists14 items on 5 likert. Data have been collected by the participation of 365 theology students.Therefore, with the aid of this study most of the questions about this issue have beenanswered.It is expected that the scale instruments which have developed for this research will contributeto the literature and the new studies.
Keywords: Bağımlılık; Dependency; Social media; Social Media Addiction; Social Media and Theology; Social MediaAddiction’s Effect on Religious Life; Sosyal medya; Sosyal Medya Bağımlılığı; Sosyal Medya Bağımlılığının Dini Hayata Etkileri Social Media; Sosyal Medya ve İlahiyat