Şia'da gaybet literatürü, usulleri ve temel konuları : Muhammed b. İbrahim en-Nu'mânî'den (ö. 360/ 970) Ebû Ca'fer et-Tûsî'ye (ö. 460/ 1067) - Buğcu, Mehmet Mustafa (My University, 2024)
Gaybet literatürünün iz bırakan beş temel metnini esas alarak yaptığımız bu çalışma, Nu‘mânî’den Şeyh Tûsî’ye kadar olan tarihsel serencamı gaybet konusu özelinde ele almaktadır. Yaklaşık yüz yılı aşkın bir zaman diliminden ibaret olan bu tarihsel serencama bir giriş mahiyetinde gaybet nazariyesinin tarihsel kökenlerine temas ettikten sonra bu düşüncenin özelde İsnâaşeriyye genelde ise Şiî fırkalardaki izdüşümlerine yer verilmiştir. Ardından müstakil olarak gaybet literatürünün ilk ürünü diyebileceğimiz, Nu‘mânî’nin Kitâbu’l Gaybe’si içerik, telif sebebi ve muhteva yönünden tanıtılarak tahlil edilmiş ve bu eserin gaybet nazariyesini ele alış biçimi değerlendirilmiştir. İkinci bölümde de Şeyh Sadûk’un Kemâlü’d-dîn adlı eseri incelenmiş, Nu‘mânî’den farklı olarak gaybet literatürüne ne gibi katkılar ve açılımlar sağladığına temas edilmiştir. Ayrıca bu iki eser arasında ne gibi farklılıkların olduğuna da yer verilerek onun Ahbârî-Usûlî anlayış arasında nasıl bir köprü vazifesi gördüğüne değinilmiştir. Üçüncü bölümde ise Usûlî anlayışın temsilcileri olan Şeyh Müfîd’in el-Fusûlü’l-aşera, Şerif Murtazâ’nın da el-Muknî isimli risalelerine yer verilmiştir. Bu iki âlimle beraber farklı bir safhaya geçen gaybet literatürünün, -Mu‘tezile mezhebinin büyük etkisiyle-salt akıl temelinde yorumlanmaya başlandığı ve gaybet fikri savunulurken rivayetlerin artık göz ardı edildiği görülmüştür. Son bölümde Şeyh Tûsî ile artık nihai şeklini alan gaybet literatürünün son eseri Kitâbu’l Gaybe’yi ele aldık. Şeyh Tûsî Eserinde gaybet konusunda yazılmış ve tarihte iz bırakmış geçmiş eserlerden istifade etmiştir. Akıl-nakil dengesine önem veren Tûsî, kitabını bu metotla kaleme almıştır. Bu bölümde onun Ahbârî ve Usûlî anlayışlar arasında orta yolu nasıl tesis ettiğine değinilmiş, ayrıca gaybet konusuna dair ne tür tasarruflarda bulunduğu ortaya koyulmaya çalışılmıştır. Sonuç kısmında, İsnâaşeriyye’nin temel inanç esaslarından imâmet (on iki imamın imâmeti) ile sıkı bir ilişki içinde olan gaybet nazariyesinin teşekkül sürecine dair ipuçlarının yanı sıra gaybet nazariyesini bütünlüklü bir şekilde değerlendirmeye çalıştık. Yüz yıllık bir süreci incelediğimiz bu çalışma, gaybet nazariyesinin teşekkül sürecine de değinmemiz bakımından gaybet konusuna dair geniş bir bakış açısı sunmaktadır. Ayrıca tezde rivayetler üzerinde derin tahlillerin yapılması, konuyla ilgilenenler için gaybet nazariyesinin hem teşekkül sürecine hem de literatürde nasıl yer verildiğine ışık tutacak mahiyettedir.

This study, which is based on the five main texts of the literature on occultation, deals with the historical journey from al-Nu'mānī to Shaykh al-Tūsī with a special focus on the issue of occultation. After touching upon the historical origins of the theory of occultation as an introduction to this historical journey, which consists of a period of approximately one hundred years, the reflections of this idea on the Ithnāashariyya in particular and on the Shi'ite factions in general are included. Then, Nu'mānī's Kitāb al-Ghayba, which can be called the first product of the literature on occultation, is introduced and analyzed in terms of content, reason for composition and content, and the way this work deals with the theory of occultation is discussed. In the second part, Shaykh Sadūk's Kamāl al-dīn is analyzed, and the contributions and expansions it provides to the literature on occultation, unlike al-Nu'mānī, are touched upon. In addition, the differences between these two works are also mentioned and how it serves as a bridge between the Akhbārī-Usūlī understanding. In the third part, Shaykh al-Mufīd's al-Fusūl al-ashera and Sharif Murtazā's al-Muqnī, the representatives of the Usūlī understanding, are discussed. It has been observed that the literature on occultation, which entered a different phase with these two scholars, started to be interpreted on the basis of pure reason with the great influence of the Mu'tazilah sect and that the narrations were now ignored while defending the idea of occultation. In the last chapter, we discussed the last work of the occultation literature, Kitāb al-Ghayba, which took its final form with Shaykh al-Tūsī. In his work, Shaykh al-Tūsī made use of past works written on the subject of occultation and left a trace in history. Attaching importance to the balance between reason and reasoned reasoning in his work, al-Tūsī wrote his book with this method. In this section, how he established the middle way between the Ahbārī and Usūlī understandings is mentioned, and what kind of dispositions he made regarding the issue of occultation is tried to be revealed. In the conclusion, we have provided clues about the formation process of the theory of occultation, which is closely related to imāmah (the imāmah of the twelve imams), one of the basic belief principles of Ithnāashariyya, as well as an opportunity to discuss the theory of occultation in a holistic manner. This study, which examines a period of one hundred years, offers a broad perspective on the issue of occultation, as we also touch upon the formation process of the theory of occultation. In addition, the deep analysis of the narrations in the thesis sheds light on both the formation process of the theory of occultation and how it is included in the literature for those interested in the subject.
The literature, procedures and basic issues of occultation in Shi'a : From Muhammad b. Ibrahīm an-Nu'manî (d. 360/ 970) to Abu Ja'far al-Tūsı (d. 460/ 1067)
Keywords: Gaybet; History; Imāmâte; Islamic sects; Ithnāashariyya; İmâmet; İslam mezhepleri; İsnâaşeriyye; Kâim Shia; Occultation; Qâim; Shīʻah; Şîa; Şiilik (Şia); Tarih